South Asian News Network

बेलायतसँग मेरो सम्बन्ध आजको होइन। करिब पाँच दशकअघि अध्ययनका लागि पहिलो पटक बेलायत पुगेको थिएँ। जीवनको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय त्यहीँ बित्यो। समय बदलियो, देश फर्किएँ, जीवनका अनेक आरोह–अवरोह पार गरिए। तर बेलायतसँगको सम्बन्ध कहिल्यै टुटेन। मेरा सन्तानहरू अहिले पनि त्यहीँ बसोबास गर्छन्। त्यसैले बेला–बेलामा पारिवारिक भेटघाट र अन्य कामका सिलसिलामा बेलायत जाने अवसर मिलिरहन्छ।

यस वर्ष फागुन महिनामा पनि पारिवारिक कामको सिलसिलामा बेलायत पुगेको थिएँ। पुराना सम्झनाहरू ताजा गर्दै विभिन्न शहर र ऐतिहासिक स्थलहरूको भ्रमण गरियो तर ५३ बर्ष अघि र अहिलेको भ्रमणका अनुभुति फरक थिए । यो पटक भ्रमण गर्ने क्रममा बिभिन्न ठाँउ घुमियो ।
एक दिन मेरो यात्रा कर्नवालको ऐतिहासिक बोडमिन जेलसम्म पुग्यो। जेलबारे त लेख्नेनै छु । तर घुम्दै गर्दा बिगतमा घुमेका दिनहरु पनि याद आए । त्यो समय हामी विद्यार्थी थियौँ। सीमित पैसा, अनिश्चित यात्रा, र भविष्यको ठूलो सपना बोकेर हामी चार जना साथी ट्याक्सी लिएर घुमेको पनि याद आयो । त्यसबेला सस्तो होटल खोज्नु हाम्रो पहिलो प्राथमिकता हुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ थकित भएर साँझ ढल्दै गर्दा जुनसुकै सानो कोठा पाए पनि खुसी मानिन्थ्यो। त्यही यात्रामा हामी वेल्ससम्म पुगेका थियौँ। त्यतिबेला यात्रा रमाइलो थियो, तर आर्थिक चिन्ता सधैं पछ्याइरहन्थ्यो।
तर आज समय बदलिएको छ। अहिले म छोराको परिवारसँग बेलायत घुम्छु। यात्रा अब संघर्ष होइन, आनन्द हो। पैसाको बारेमा सोच्नुपर्ने बाध्यता छैन। राम्रो होटल, समुद्री किनार, विशाल झ्यालबाट देखिने नीलो समुन्द्र र त्यसका छालहरूले दिने शान्ति—यी सबै अब अनुभव गर्न पाउँछु।

समुन्द्रको छेउमा बसेर छालहरू हेर्दा कहिलेकाहीँ मन दुई समयबीच झुल्छ। एकातिर त्यो युवा उमेरको संघर्ष, अर्को तिर आजको सहज जीवन। त्यही तुलना नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो पाठ जस्तो लाग्छ। समयले मानिसलाई कहाँबाट कहाँ पुर्याउँछ भन्ने कुरा शब्दभन्दा बढी अनुभूतिमा बुझिन्छ।

छोराको परिवारसँग यात्रा गर्दा त्यो खुसी अझ गहिरो हुन्छ। पुस्ताहरू सँगै हुँदा यात्राको अर्थ बदलिन्छ। केवल घुम्नु होइन, जीवनको कथा सँगै बाँड्नु जस्तो लाग्छ। यी नीजि अनुभुतिबाट अब लागौ कर्नवालको ऐतिहासिक बोडमिन जेलको भ्रमण तर्फ । हो बेलायतको घुमाई नयाँ होईन तर यो पटक बोडमिन जेलको भ्रमणबाट फर्किँदा मैले एउटा भवन मात्र होइन, दुई सय वर्षभन्दा लामो इतिहास, मानव पीडा, सामाजिक परिवर्तन र संरक्षणको अद्भुत कथा देखेर फर्किरहेको थिएँ। त्यसैले केही लेख्न केही अनुभुति पस्कन मनलाग्यो जसको कारण यो लेख तयार भयो ।

जेल निर्माणको सुरुवात
बोडमिन जेल सन् १७७९ मा निर्माण गरिएको थियो। यो बेलायतमा राज्यको खर्चमा बनाइएको प्रारम्भिक जेलहरूमध्ये एक मानिन्छ। जेल निर्माणका लागि स्थानीय ग्रेनाइट ढुंगाको प्रयोग गरिएको थियो, जसले यसलाई बलियो र विशाल बनायो।
त्यतिबेला बेलायतमा जेल सुधार अभियान चलिरहेको थियो। अपराधीलाई केवल सजाय दिने होइन, अनुशासन र सुधारको अवसर पनि दिनुपर्छ भन्ने सोच विकसित हुँदै थियो। बोडमिन जेल त्यही नयाँ अवधारणाको प्रयोगात्मक नमुना बन्यो।

कैदीहरूको कठोर जीवन
आजको आधुनिक होटलको रूपमा सजिएको भवनभित्र कहिल्यै अत्यन्तै कठोर जीवन बिताउने कैदीहरू बस्दथे। प्रारम्भिक समयमा कैदीहरूलाई छुट्टाछुट्टै कोठामा राखिन्थ्यो। धेरैजसो कोठाहरू साँघुरा, चिसा र अँध्यारा थिए। स्वच्छता तथा स्वास्थ्य सुविधा अत्यन्त कमजोर थियो।

त्यो युगमा बोडमिन जेल केवल सजायको स्थान थिएन, यो सुधारको प्रयोगशाला पनि थियो। ऋणीहरू, साना अपराधीहरू, गम्भीर अपराधीहरू, नौसेना कैदीहरू, र अष्ट्रेलिया पठाइने ‘ट्रान्सपोर्टेड’ अपराधीहरू यहाँ राखिन्थे। त्यतिबेला अष्ट्रेलिया ब्रिटिश उपनिवेश थियो, र कैदीहरूलाई सात वर्षका लागि त्यहाँ पठाइन्थ्यो—जेलको खर्च घटाउने र उपनिवेशमा श्रमशक्ति पुर्याउने उद्देश्यले। साँघुरा कोठा, चिसा पर्खाल, प्रकाशसँग डराउने झ्यालहरू,यी सबैले समयलाई घिसारेर बिस्तारै चल्ने बनाउँथे। त्यहाँ जीवन होइन, समय नै कैद भएको जस्तो लाग्थ्यो।

फाँसीस्थलको भयावह इतिहास 
१९औँ शताब्दीको बोडमिन केवल जेल मात्र थिएन—यो सार्वजनिक ‘थिएटर’ पनि थियो। कुख्यात ीष्नजताययत भाइहरूको १८४० को फाँसी हेर्न ४०,००० मानिससम्म बोडमिनमा जम्मा भएको तथ्य आज पनि चकित पार्छ। फाँसीस्थल पाँचवटा सडकको संगममा थियो—दूर–दराजबाट मानिस आउन सजिलो। कसैलाई सहानुभूति, कसैलाई जिज्ञासा, कसैलाई मनोरञ्जन—तर भीड विशाल हुन्थ्यो। व्यापारीहरू स्टल खोल्थे, अतिरिक्त रेल चलाइन्थ्यो, र बोडमिन एक दिनका लागि ‘मेला’ बन्थ्यो—तर केन्द्रमा मृत्युको दृश्य।

सन् १८१४ देखि १९०९ सम्म यहाँ दर्जनौँ दोषीलाई मृत्युदण्ड दिइएको इतिहास पाइन्छ। फाँसी कार्यान्वयन जेल परिसरभित्रै गरिन्थ्यो। फाँसीका दिन स्थानीय बासिन्दा र अधिकारीहरूको ठूलो भीड जम्मा हुने गथ्र्यो। मृत्युदण्डको सजाय तत्कालीन न्याय प्रणालीको प्रमुख अंग मानिन्थ्यो।आज पनि पुरानो फाँसीस्थल संरक्षण गरिएको छ। पर्यटकहरूले त्यहाँ पुगेर इतिहासका ती अँध्यारा पाटाहरूलाई नजिकबाट अवलोकन गर्न सक्छन्।

युद्धकालीन प्रयोग
पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धका समयमा पनि जेलको भूमिका परिवर्तन हुँदै गयो। युद्ध अवधिमा यस भवनलाई कहिलेकाहीँ सैनिक बन्दी राख्ने तथा प्रशासनिक प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिएको थियो। समयक्रममा यसको मूल जेल संरचना पुरानो बन्दै गयो र सञ्चालनको आवश्यकता पनि घट्दै गयो। सन् १९२७ मा बोडमिन जेल औपचारिक रूपमा बन्द गरियो।

त्यसपछि दशकौँसम्म यो भवन जीर्ण बन्दै गयो। केही भागहरू भत्किए, केही प्राकृतिक क्षयका कारण कमजोर भए। स्थानीय समुदायमा यो ठाउँ भूतप्रेतका कथासँग पनि जोडिन थाल्यो।जेलको सुनसान वातावरण, बाक्लो ढुंगे पर्खाल र पुराना कोठाहरूले यसलाई रहस्यमय गन्तव्य बनायो।

संरक्षण र पुनर्जागरण
२१औँ शताब्दीमा इतिहास संरक्षणप्रति बढ्दो चासोसँगै बोडमिन जेललाई पुनर्जीवित गर्ने योजना अघि बढ्यो। करोडौँ पाउन्डको लगानीमार्फत पुरानो संरचना जोगाउँदै आधुनिक सुविधासहित पुनर्निर्माण गरियो। संरक्षणकर्ताहरूले ऐतिहासिक स्वरूप नबिगारी नयाँ उपयोग खोज्ने प्रयास गरे। यस क्रममा पुराना जेल कोठाहरूलाई आकर्षक अतिथि कक्षमा रूपान्तरण गरियो। ढुंगे पर्खाल, ऐतिहासिक वास्तुकला र आधुनिक सुविधाको संयोजनले यसलाई अनौठो अनुभव दिने गन्तव्य बनायो।

फाइभ–स्टार अनुभव
आज बोडमिन जेल केवल संग्रहालय मात्र होइन, लक्जरी होटलका रूपमा पनि परिचित छ।पुराना कैदी कोठाहरू जोडेर विशाल अतिथि कक्ष बनाइएको छ। आधुनिक रेस्टुरेन्ट, आरामदायी सुविधाहरू र ऐतिहासिक वातावरणले पर्यटकलाई फरक अनुभव दिन्छ।एक समय कैदीहरूले दुःख भोगेका कोठाहरूमा आज विश्वभरका पर्यटक आरामदायी रात बिताउँछन्। यही विरोधाभास नै बोडमिन जेलको सबैभन्दा आकर्षक कथा बनेको छ।

आजको बोडमिन जेल हेर्दा विश्वास गर्न गाह्रो हुन्छ कि यही भवन कहिल्यै कैदीहरूको यातनास्थल थियो। पुराना जेलका सेलहरूलाई ( साना कोठा)जोडेर आरामदायी होटलका कोठाहरु बनाइएको छ। पुराना ढुंगे पर्खाल, फलामका बार र ऐतिहासिक संरचना यथावत् राखिएका छन्, तर भित्र आधुनिक सुविधाको संसार निर्माण गरिएको छ। जहाँ कहिल्यै कैदीहरू पीडामा रात बिताउँथे, आज त्यहीँ पर्यटकहरू आरामदायी बसाइको आनन्द लिइरहेका छन्।

बोडमिन जेलको कथा केवल एउटा भवनको कथा होइन; यो समय, समाज र मानव सोचको परिवर्तनको कथा हो। जहाँ कहिल्यै सजाय, पीडा र मृत्युको छाया थियो, त्यही स्थान आज इतिहास, संस्कृति र पर्यटनको केन्द्र बनेको छ। फाँसीको डोरी झुन्डिएको ठाउँदेखि पाँचतारे आतिथ्यसम्मको यो यात्रा संसारकै अद्भुत पुनर्जन्म कथामध्ये एक मानिन्छ। इतिहासलाई नष्ट नगरी नयाँ जीवन दिन सकिन्छ भन्ने उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा बोडमिन जेल आज पनि उभिएको छ।

यसैले, यदि कुनै नेपाली पर्यटक त्यहाँ पुग्छ भने उसले केवल एउटा पुरानो जेल हेर्दैन; उसले दुई शताब्दीभन्दा लामो इतिहास, न्याय प्रणालीको विकास, मानव समाजको परिवर्तन र विरासत संरक्षणको अनुपम कथा अनुभव गरिरहेको हुन्छ।

विश्वभरका ‘जेल–होटल’हरूको बढ्दो आकर्षण
बोडमिन मात्र होइन, विश्वभर पुराना जेलहरू आज पर्यटकका लागि अनौठो गन्तव्य बनेका छन्। उल्लेखनीय उदाहरणहरू Four Seasons Sultanahmet -Istanbul, Turkey – राजनीतिक कैदी राखिने जेल, आज टर्कीको सबैभन्दा सुन्दर होटलमध्ये एक। The Liberty Hotel -Boston, USA_ १८५१ को जेल, आज बोस्टनको ट्रेन्डी लक्जरी स्पेस।

Malmaison Oxford –UK  मध्ययुगीन किल्लाभित्रको पुरानो जेल, आज बुटिक होटल। Het Arresthuis –Netherlands_ १०५ सेललाई ४० लक्जरी कोठामा रूपान्तरण। Hotel Katajanokka -Finland– तीन–फुट मोटा पर्खाल, पुरानो जेलको आत्मा अझै जोगिएको। Langholmen Hotel -Sweden – होटल + जेल संग्रहालय। Karosta Prison -Latvia – जहाँ पर्यटकले ‘साँचिकै कैदीजस्तो’ बस्ने अनुभव लिन सक्छन्। यी सबै स्थानमा एउटै कुरा साझा छ— इतिहासलाई नष्ट नगरी, नयाँ जीवन दिनु।

नेपालले के सिक्ने ?
नेपालमा पनि कयौ त्यस्ता पुराना भवनहरु छन । ती ईतिहाँस बोकेका संरचना जोगाएर होटल, संग्रहालय वा सांस्कृतिक केन्द्र बनाइयो भनेः पर्यटक आकर्षण इतिहास संरक्षण आर्थिक आम्दानी गर्न सकिन्छ ।

म त्यहाँ घुमिरहँदा बारम्बार एउटा प्रश्न मनमा उठिरहेको थियो—समयले वास्तवमै कति ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।बोडमिन जेलको इतिहास हेर्दा पनि यही अनुभूति आउँछ—समय बदलिन्छ, संरचना बदलिन्छ, तर कथा बाँच्छ।

अन्ततमा जीवन, यात्रा र स्मृतिले मलाई एउटै निष्कर्षमा पुर्यायो—भवनहरू मर्दैनन । तिनीहरू रूपान्तरण हुन्छन्, र मानिसको जीवन पनि समयसँगै नयाँ अर्थमा बदलिँदै जान्छ। यो कुरालाई आत्मासाथ गर्दै हाम्रा पुराना संरचनाको संंरक्षण र रचनात्मक प्रयोग बारे हामाी नेपालीले पनि सोच्ने कि ?