South Asian News Network

काठमाडौं । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी सनातन हिन्दू धर्मको महत्वपूर्ण पर्वमध्ये एक हो। यस वर्ष २०८३ साल भदौ १ गते, अर्थात् १७ अगस्ट २०२६ का दिन श्रावण शुक्ल पञ्चमी परेको छ। पञ्चाङ्गअनुसार आज नागपञ्चमी पर्व मनाइँदैछ। नागपञ्चमीलाई सामान्य रूपमा सर्पको पूजा गर्ने दिनका रूपमा बुझिए पनि यसको धार्मिक, आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र पर्यावरणीय अर्थ निकै गहिरो छ। सनातन परम्परामा नाग केवल एउटा जीवका रूपमा मात्र होइन, पृथ्वी, जल, उर्वरता, भूमिगत शक्ति, कुन्डलिनी ऊर्जा तथा भगवान् विष्णु र भगवान् शिवसँग सम्बन्धित दिव्य प्रतीकका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको पाइन्छ।

श्रावण महिना आफैंमा भगवान् शिवको आराधना, वर्षा, प्रकृति र आध्यात्मिक साधनासँग जोडिएको महिना हो। यही महिनाको शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथिमा नागपूजा गरिनुले पनि नागपञ्चमीको धार्मिक महत्त्व अझ विशेष बनेको देखिन्छ। पञ्चमी तिथि र नागदेवताको सम्बन्ध सनातन परम्परामा प्रत्येक तिथिको विशिष्ट देवतासँग सम्बन्ध रहने मान्यता छ। नागपञ्चमीको मूल आधार श्रावण शुक्ल पञ्चमी हो। नेपाली धार्मिक परम्परामा पञ्चमी तिथिलाई नागदेवतासँग सम्बन्धित मानिन्छ र यही दिन नागको पूजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ। नागपञ्चमीका दिन घरको मूलद्वारमा नागको चित्र स्थापना गर्ने, पूजा गर्ने तथा नागदेवताप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने परम्परा नेपालमा विशेष रूपमा प्रचलित छ। धार्मिक विश्वासअनुसार नागको पूजा गर्दा घरपरिवारमा सर्पको भय, अग्निभय तथा प्राकृतिक विपत्तिबाट रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ। यस्ता विश्वासहरूलाई आधुनिक वैज्ञानिक दाबीका रूपमा भन्दा पनि पुस्तौंदेखि चलिआएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक आस्थाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

अष्टनागको विशेष महत्त्व नागपञ्चमीको पूजामा विशेष रूपमा आठ प्रमुख नागको स्मरण गरिन्छ। धार्मिक परम्परामा उनीहरूलाई अनन्त, वासुकि, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख भनिएको पाइन्छ। यी अष्टनागको स्मरण नागपञ्चमीको पूजाविधिमा महत्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषतः— अनन्त नाग भगवान् विष्णुको शय्याका रूपमा प्रसिद्ध छन्। वासुकि नाग समुद्रमन्थनको प्रसङ्गसँग जोडिएका छन्। तक्षक नाग महाभारतको प्रसिद्ध नागवंशीय पात्रका रूपमा आउँछन्। कर्कोटक नाग पनि पुराण तथा महाभारतीय कथासँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण नागका रूपमा वर्णित छन्। यसरी हेर्दा नागपूजा केवल सर्पपूजा नभएर सनातन दर्शनमा रहेको प्रकृति, ब्रह्माण्ड र दिव्य शक्तिप्रतिको सम्मानको एउटा रूप हो। भगवान् विष्णु र शेषनाग सनातन धर्मको वैष्णव परम्परामा शेषनागको विशेष स्थान छ। भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शेषनागमाथि शयन गरिरहनुभएको चित्रण हिन्दू धार्मिक दर्शनमा अत्यन्त प्रसिद्ध छ। शेषनागलाई ‘अनन्त’ पनि भनिन्छ। ‘अनन्त’ अर्थात् जसको अन्त छैन। यस प्रतीकले ब्रह्माण्डको अनन्तता र समयको निरन्तरतासँग समेत दार्शनिक सम्बन्ध राख्छ। भगवान् विष्णुको शेषशय्या केवल धार्मिक चित्रण मात्र नभई संरक्षण, स्थिरता र ब्रह्माण्डीय सन्तुलनको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।

भगवान् शिव र नाग नागपञ्चमी श्रावण महिनामा पर्ने भएकाले यसको सम्बन्ध भगवान् शिवसँग पनि विशेष रूपमा जोडिन्छ। भगवान् शिवको कण्ठमा वासुकि नाग सुशोभित भएको धार्मिक चित्रण हामीले देख्दै आएका छौँ। शिवको कण्ठमा नाग हुनुको प्रतीकात्मक अर्थ अत्यन्त गहिरो छ। सर्पलाई भयको प्रतीक मानिन्छ। शिवले त्यही भयलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्नुभएको प्रतीकात्मक अर्थ निकाल्न सकिन्छ। अर्थात् जीवनमा भय, विष, अहंकार र नकारात्मक शक्तिलाई नियन्त्रणमा राख्नु नै शिवतत्त्वको एउटा महत्वपूर्ण सन्देश हो। त्यसैले नागपञ्चमीलाई केवल सर्पसँग डर नलागोस् भनेर पूजा गर्ने पर्वका रूपमा मात्र होइन, भयमाथि विजय र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

समुद्रमन्थन र वासुकि नाग पौराणिक समुद्रमन्थनको कथामा वासुकि नागको महत्वपूर्ण भूमिका छ। देवता र असुरहरूले मन्दराचल पर्वतलाई मन्थनदण्ड बनाएर समुद्र मन्थन गर्दा वासुकि नागलाई नेतीका रूपमा प्रयोग गरिएको कथा पुराणहरूमा प्रसिद्ध छ। यस प्रसङ्गले नागलाई केवल भय वा विषसँग सम्बन्धित जीव नभई देवकार्यमा सहभागी शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। समुद्रमन्थनको कथा स्वयं जीवनको संघर्ष, धैर्य, विष र अमृतको द्वन्द्व तथा अन्ततः कल्याणको खोजीको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। महाभारतसँग जोडिएको नागपञ्चमीको प्रसङ्ग नागपञ्चमीसँग सम्बन्धित पौराणिक कथाहरूमा राजा परीक्षित, तक्षक नाग, जनमेजयको सर्पसत्र तथा आस्तिक ऋषिको प्रसङ्ग विशेष रूपमा चर्चित छ।

महाभारतको परम्परामा राजा परीक्षितलाई तक्षक नागले डसेको कथा आउँछ। त्यसपछि राजा जनमेजयले नागवंशको विनाश गर्ने उद्देश्यले सर्पसत्र यज्ञ सुरु गरेको कथा प्रसिद्ध छ। तर आस्तिक ऋषिले हस्तक्षेप गरी सर्पसत्र रोकाएका थिए भन्ने कथा पाइन्छ। यस कथाको गहिरो सन्देश प्रतिशोधको अन्त्य र सन्तुलनको स्थापना पनि हो। एउटा घटनाका कारण सम्पूर्ण प्राणीसमुदायको विनाश गर्नु उचित हुँदैन भन्ने मानवीय तथा नैतिक शिक्षा यस कथाबाट ग्रहण गर्न सकिन्छ। त्यसैले नागपञ्चमी केवल पूजा र व्रतको दिन मात्र नभई जीवप्रतिको करुणा र सहअस्तित्वको सन्देश दिने पर्व पनि हो।

नेपालमा नागपञ्चमीका दिन नागको चित्र घरको मूलद्वारमा टाँस्ने विशेष परम्परा छ। नागको चित्रमा दूध, दही, अक्षता, फूल, दूबो, पैसा आदिले पूजा गरी घरको मूलद्वारमा स्थापना गर्ने चलन विभिन्न ठाउँमा पाइन्छ। मूलद्वारलाई घरको प्रवेशबिन्दु मानिन्छ। त्यसैले त्यहाँ नागदेवताको प्रतीक स्थापना गर्नु घरको रक्षा, सुख–शान्ति र समृद्धिको धार्मिक प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। नेपालमा कतिपय स्थानमा नागको चित्रसँगै सूर्य, चन्द्र, शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म तथा विभिन्न जीवका चित्रहरू पनि राख्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ। यसले घर, परिवार, प्रकृति र सम्पूर्ण जीवजगत्प्रति शुभकामना व्यक्त गर्ने लोकपरम्पराको रूपसमेत धारण गरेको देखिन्छ।

नागपञ्चमी र भूमिको सम्बन्ध नागलाई भूमिगत संसारसँग जोडेर हेर्ने परम्परा सनातन संस्कृतिमा पुरानो छ। सर्पहरू प्रायः जमिन, खेत, वन, पानीका स्रोत तथा भूमिगत स्थानमा बस्ने भएकाले नागपूजाले मानिसलाई भूमिप्रति संवेदनशील बनाउने सांस्कृतिक भूमिका पनि खेलेको देखिन्छ। नागपञ्चमीका दिन हलो जोत्न, जमिन खन्न वा जग खन्न नहुने भन्ने लोकधार्मिक मान्यता नेपालमा प्रचलित छ। यसको एउटा धार्मिक व्याख्या भूमिमा रहेका नाग तथा अन्य जीवलाई चोट नपुगोस् भन्ने हो। आधुनिक दृष्टिले हेर्दा पनि वर्षायाममा जमिनमुनि र खेतबारीमा रहेका जीवजन्तुको संरक्षण, अनावश्यक उत्खनन नगर्ने तथा प्रकृतिलाई केही समय विश्राम दिने सांस्कृतिक सोचसँग यसलाई जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

नेपाल कृषि प्रधान देश हो। खेतबारी, वन, पानी र जैविक विविधतासँग सर्पको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ। धेरै सर्पका प्रजातिले खेतबारीमा हानिकारक मुसा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न प्राकृतिक भूमिका खेल्छन्। त्यसैले सर्पको अस्तित्व कृषि पारिस्थितिक प्रणालीका लागि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। यद्यपि सबै सर्पलाई सुरक्षित रूपमा चिन्न सक्ने अवस्था नहुन सक्छ र विषालु सर्पको जोखिम वास्तविक हुन्छ। त्यसैले नागपञ्चमी मनाउँदा धार्मिक श्रद्धासँगै सर्पलाई अनावश्यक रूपमा समात्ने, प्रदर्शन गर्ने वा सताउने काम नगर्नु पनि महत्वपूर्ण सन्देश हुनुपर्छ। धर्मले प्रकृतिप्रति सम्मान सिकाउँछ भने आधुनिक विज्ञानले त्यस प्रकृतिको संरक्षण कसरी गर्ने भन्ने ज्ञान दिन्छ। यी दुई दृष्टिकोणलाई सन्तुलित रूपमा बुझ्नु आजको आवश्यकता हो।

नागपञ्चमीमा दूध चढाउने परम्परा नागपञ्चमीमा नागलाई दूध चढाउने परम्परा धेरै ठाउँमा प्रचलित छ। तर धार्मिक प्रतीक र वास्तविक सर्पको जैविक आवश्यकतालाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नुपर्छ। धार्मिक रूपमा दूध अर्पण गर्नु श्रद्धा र समर्पणको प्रतीक हो। तर वास्तविक सर्पलाई जबर्जस्ती दूध खुवाउनु वा सर्पलाई समातेर पूजा गर्नु उचित हुँदैन। आजको समयमा नागपञ्चमीको धार्मिक भावना कायम राख्दै नागको चित्र वा प्रतीकको पूजा गर्ने र वास्तविक सर्पलाई स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न दिने परम्परा विकास गर्नु अझ सुरक्षित र पर्यावरणमैत्री अभ्यास हुन सक्छ। नागपञ्चमीको आध्यात्मिक अर्थ योग तथा तान्त्रिक परम्परामा सर्पाकार कुण्डलित शक्तिलाई ‘कुण्डलिनी’सँग तुलना गरिन्छ। कुण्डलिनीको अवधारणाले मानव शरीरभित्र सुप्त रहेको आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीकात्मक व्याख्या गर्छ। त्यसैले सर्पको कुण्डलाकार रूपलाई केवल बाहिरी जीवको रूपमा होइन, चेतना र शक्तिको प्रतीकका रूपमा समेत बुझ्ने परम्परा छ।

नागपञ्चमीले मानिसलाई बाहिरी प्रकृति र भित्री चेतना दुवैप्रति सजग गराउने अवसर दिन सक्छ। बाहिरका नागको सम्मान गर्नु र आफ्नै मनभित्रका ‘विष’—क्रोध, अहंकार, लोभ, ईर्ष्या तथा द्वेष—लाई नियन्त्रण गर्नु पनि यस पर्वको आध्यात्मिक सन्देशका रूपमा लिन सकिन्छ। नागपञ्चमीको धार्मिक मन्त्र र स्तोत्र परम्परा नागपञ्चमीका अवसरमा नागदेवतासम्बन्धी स्तोत्र तथा प्रार्थना पाठ गर्ने परम्परा पाइन्छ। प्रचलित नागस्तोत्रमा अष्टनागको नामसहित नागदेवताप्रति प्रार्थना गरिन्छ त्यसैगरी विभिन्न लोकपरम्परामा नागदेवताका विभिन्न लोकमन्त्र तथा प्रार्थनाहरू उच्चारण गर्ने चलन छ। धार्मिक कर्मकाण्डको मुख्य उद्देश्य केवल मन्त्र उच्चारण गर्नु नभई श्रद्धा, संयम, अहिंसा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र आत्मशुद्धिको भावना विकास गर्नु हो।

नेपालमा नागपञ्चमीको आफ्नै विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान छ। काठमाडौं उपत्यकाका नागपोखरी, टौदहलगायत विभिन्न नागस्थान तथा जलाशयमा नागपञ्चमीका दिन विशेष धार्मिक गतिविधि तथा पूजा हुने परम्परा छ। घरघरमा नागको चित्र टाँस्ने, नागदेवताको पूजा गर्ने, विभिन्न नागस्थानमा जाने र परिवारको सुख–शान्तिका लागि प्रार्थना गर्ने चलन आज पनि कायम छ। यस पर्वले नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायका लोकविश्वासलाई पनि जोडेको छ। तराई क्षेत्रमा समेत नागपञ्चमीसँग जोडिएका विभिन्न स्थानीय परम्परा र पर्वहरू मनाइन्छन्।

नागपञ्चमी : प्रकृति संरक्षणको सांस्कृतिक अभियान आज संसारभर जैविक विविधता र वातावरण संरक्षणको विषय गम्भीर बन्दै गएको छ। यस्तो समयमा नागपञ्चमीलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने एउटा महत्वपूर्ण बाटो हुन सक्छ—‘नागको पूजा गरौँ, नागलाई संरक्षण पनि गरौँ।’ धार्मिक श्रद्धाका कारण मानिसले नागलाई देवतासँग जोडेर सम्मान गरेको छ। अब त्यही सम्मानलाई जैविक संरक्षणमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। सर्प देख्दा डराउनु स्वाभाविक हुन सक्छ। तर डरकै कारण सबै सर्पलाई मार्नु पर्यावरणीय दृष्टिले उचित होइन। विषालु र अविषालु सर्पबीचको भिन्नता बुझ्ने, सर्प देखिएमा सुरक्षित दूरी कायम गर्ने र सम्भव भएसम्म सम्बन्धित वन्यजन्तु उद्धारकर्मीको सहयोग लिने व्यवहार आवश्यक हुन्छ। यसरी नागपञ्चमी धार्मिक आस्था मात्र नभई वातावरणीय चेतनाको पर्व पनि बन्न सक्छ। नागपञ्चमीको मूल सन्देश

नागपञ्चमीको मूल सन्देशलाई केही शब्दमा समेट्ने हो भने त्यो हो—सहअस्तित्व। मानिस मात्र पृथ्वीको मालिक होइन। पृथ्वीमा रहेका नाग, सर्प, चराचुरुङ्गी, कीरा, वनस्पति, जलचर तथा अन्य सम्पूर्ण जीवको पनि आफ्नै स्थान र भूमिका छ। सनातन दर्शनले ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ भन्ने भावनाबाट सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणको कामना गर्छ। नागपूजा यही व्यापक भावनाको एउटा सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। शास्त्रीय परम्पराको सम्मान गर्दै आधुनिक सन्देश शास्त्र र पुराणका कथाहरूको उद्देश्य केवल इतिहास सुनाउनु मात्र होइन। ती कथाभित्र रहेका नैतिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक सन्देशलाई वर्तमान जीवनसँग जोडेर बुझ्नु पनि आवश्यक छ। नागपञ्चमीले हामीलाई तीनवटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ— पहिलो—प्रकृतिको सम्मान। भूमि, जल, वन र जीवजन्तुलाई सम्मान गर्नुपर्छ। दोस्रो—अहिंसा र सहअस्तित्व। मानिसको जीवन महत्वपूर्ण भएझैँ प्रकृतिमा रहेका अन्य जीवको अस्तित्व पनि महत्वपूर्ण छ। तेस्रो—आन्तरिक शुद्धि। बाहिरी नागको पूजा गर्दै गर्दा मनभित्र रहेको क्रोध, अहंकार, लोभ र द्वेषरूपी विषलाई पनि नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष नागपञ्चमी केवल नागको चित्रमा पूजा गर्ने वा ढोकामा नागको तस्वीर टाँस्ने एउटा परम्परा मात्र होइन। यो सनातन संस्कृतिले प्रकृति, भूमि, जल, जीवजन्तु र मानवबीचको सम्बन्धलाई धार्मिक प्रतीकमार्फत व्यक्त गरेको महत्वपूर्ण पर्व हो। अनन्तदेखि वासुकि, तक्षकदेखि कर्कोटकसम्मका नागहरूको स्मरणले हाम्रो पौराणिक परम्परालाई समृद्ध बनाएको छ। भगवान् विष्णुको शेषशय्या, भगवान् शिवको कण्ठमा सुशोभित नाग, समुद्रमन्थनमा वासुकिको भूमिका तथा महाभारतको आस्तिक–जनमेजय प्रसङ्गले नागसम्बन्धी धार्मिक चेतनाको विशाल संसारलाई देखाउँछ। आजको दिन नागदेवताप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै हामीले एउटा महत्वपूर्ण संकल्प पनि गर्न सक्छौँ— ‘प्रकृतिको रक्षा गरौँ, जीवजन्तुको संरक्षण गरौँ, नाग तथा सर्पप्रति अनावश्यक हिंसा नगरौँ र सनातन संस्कृतिले दिएको सहअस्तित्वको सन्देशलाई जीवनमा आत्मसात् गरौँ।’ नागपञ्चमीको वास्तविक महत्त्व यही हो— भयलाई श्रद्धामा बदल्नु, प्रकृतिलाई सम्मान गर्नु, जीवप्रति करुणा राख्नु र आफ्नो अन्तर्मनभित्रको विषलाई शान्त पार्नु। नागदेवताले सबैको रक्षा गरून्। सबैको घरमा सुख, शान्ति, समृद्धि र आरोग्य कायम रहोस्। ॐ नागदेवताभ्यो नमः। ॐ अनन्ताय नमः। ॐ वासुकये नमः। ॐ तक्षकाय नमः। ॐ कर्कोटकाय नमः। नागपञ्चमीको हार्दिक शुभकामना।