लेखक : युवा ज्योतिषी भवेश भट्टराई
। मानिसको जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्म मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो दार्शनिक प्रश्नमध्ये एक हो। हिन्दू वैदिक दर्शनमा जीवनलाई केवल एउटा जन्ममा सीमित नराखी कर्म, आत्मा र पुनर्जन्मसँग जोडेर व्याख्या गरिएको पाइन्छ। यही अवधारणालाई वैदिक ज्योतिषले पनि ग्रह, भाव, कर्म र संस्कारको माध्यमबाट अध्ययन गर्ने प्रयास गर्छ।
तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने कुण्डलीले पूर्वजन्मको सम्पूर्ण जीवनको विवरण जस्ताको तस्तै देखाउँछ भन्ने कुरा शास्त्रीय ज्योतिषको सामान्य निष्कर्ष होइन। ज्योतिषमा पूर्वजन्मलाई मुख्यतः अघिल्लो कर्मका संस्कार र त्यसको वर्तमान जीवनमा देखिन सक्ने प्रभावसँग सम्बन्धित गरेर हेरिन्छ।
पुनर्जन्म भनेको के हो?
‘पुनर्जन्म’ भन्नाले मृत्यु भएपछि जीवात्माले अर्को शरीर धारण गर्नु भन्ने दार्शनिक अवधारणा बुझिन्छ। वैदिक दर्शनअनुसार शरीर परिवर्तनशील छ, तर आत्मा नित्य र अविनाशी मानिन्छ।
भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले शरीर परिवर्तनको उदाहरण दिँदै बाल्यावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्थापछि अर्को शरीर प्राप्त हुने विषयलाई आत्माको निरन्तर यात्रासँग जोडेर वर्णन गर्नुभएको छ।
गीता २.२२ मा भनिएको छ—
“वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि…”
अर्थात् मानिसले पुरानो वस्त्र त्यागेर नयाँ वस्त्र धारण गरेझैँ आत्माले पनि पुरानो शरीर त्यागेर नयाँ शरीर धारण गर्छ भन्ने दर्शन प्रस्तुत गरिएको छ।
यस आधारमा वैदिक परम्परामा पुनर्जन्मलाई कर्म र आत्माको यात्रासँग जोडिएको सिद्धान्तका रूपमा बुझिन्छ।
पूर्वजन्म किन भनिन्छ?
पूर्वजन्म भन्नाले वर्तमान जन्मभन्दा अघिल्लो जन्म वा जन्महरूको अवधारणा बुझिन्छ। वैदिक कर्म सिद्धान्तअनुसार मानिसले गरेका कर्मको फल तत्कालै मात्र प्राप्त हुँदैन; केही कर्मको प्रभाव भविष्यमा वा अर्को जन्ममा प्राप्त हुन सक्छ भन्ने मान्यता छ।
यसै कारण ज्योतिषीय परम्परामा मानिसको वर्तमान जीवनमा देखिएका केही विशेष परिस्थिति—जस्तै जन्मजात क्षमता, असामान्य आकर्षण, केही सहज वा कठिन परिस्थितिहरू—लाई पूर्वकर्मको संस्कारसँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा विकसित भएको पाइन्छ।
तर यहाँ पनि एउटा सीमा बुझ्न आवश्यक छ—कुनै व्यक्तिको अघिल्लो जन्ममा ऊ को थियो, कहाँ जन्मिएको थियो वा के काम गर्थ्यो भन्ने कुरा केवल एउटा जन्मकुण्डली हेरेर निश्चित रूपमा घोषणा गर्नु शास्त्रीय ज्योतिषको सामान्य पद्धति होइन।
कुण्डलीमा पूर्वजन्म कहाँ हेरिन्छ?
वैदिक ज्योतिषमा पूर्वकर्मको अध्ययन गर्दा विभिन्न भाव, ग्रह र योगलाई समग्र रूपमा हेर्ने गरिन्छ।
१. पाँचौँ भाव — पूर्वपुण्यको महत्वपूर्ण संकेत
पाँचौँ भावलाई पूर्वपुण्य, संस्कार, बुद्धि, विद्या, मन्त्र, सन्तान र प्रतिभासँग सम्बन्धित भाव मानिन्छ।
पाँचौँ भाव, त्यसको स्वामी, त्यहाँ बसेका ग्रह तथा गुरुको अवस्था आदिलाई अध्ययन गरेर ज्योतिषीले व्यक्तिको पूर्वकर्मबाट आएको पुण्य वा संस्कारको संकेतबारे व्याख्या गर्न सक्छन्।
त्यसैले पाँचौँ भावलाई केवल प्रेम वा सन्तानको भाव मात्र भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। यसको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष पूर्वसञ्चित पुण्य र संस्कार पनि हो।
२. नवौँ भाव — धर्म र भाग्य
नवौँ भावलाई धर्म, भाग्य, गुरु, उच्च ज्ञान, संस्कार, तीर्थ तथा धार्मिक प्रवृत्तिसँग जोडिन्छ।
नवौँ भाव बलियो भएको अवस्थामा व्यक्तिमा धर्म, दर्शन, गुरु, शास्त्र वा आध्यात्मिक विषयप्रति स्वाभाविक रुचि देखिन सक्छ भन्ने ज्योतिषीय व्याख्या छ।
यसलाई कतिपय ज्योतिषीय परम्पराले पूर्वजन्मका धार्मिक वा आध्यात्मिक संस्कारसँग पनि सम्बन्धित गर्छन्।
३. बाह्रौँ भाव — मोक्ष र पूर्वसंस्कार
बाह्रौँ भावलाई व्यय, एकान्त, विदेश, निद्रा, त्याग, मोक्ष तथा आध्यात्मिक विमुक्तिसँग सम्बन्धित भाव मानिन्छ।
मोक्षत्रिकोणअन्तर्गत पर्ने चौथो, आठौँ र बाह्रौँ भावलाई पनि जीवनका गहिरा कर्म, परिवर्तन र आध्यात्मिक यात्रासँग सम्बन्धित गरेर अध्ययन गरिन्छ।
४. आठौँ भाव — गुप्त कर्म र परिवर्तन
आठौँ भावलाई आयु, रहस्य, परिवर्तन, आकस्मिक घटना, गूढ विषय र गहिरो अनुसन्धानसँग जोडिन्छ।
पूर्वजन्मसम्बन्धी ज्योतिषीय व्याख्यामा आठौँ भावको भूमिका पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषगरी आठौँ भाव र त्यसको स्वामीसँग राहु, केतु वा अन्य ग्रहहरूको सम्बन्ध भएमा ज्योतिषीहरूले गहिरा कर्मसंस्कार वा जीवनका रहस्यमय पक्षबारे अध्ययन गर्न सक्छन्।
राहु–केतुलाई किन विशेष मानिन्छ?
पूर्वजन्मसम्बन्धी ज्योतिषीय चर्चामा राहु र केतुको भूमिका धेरै महत्वपूर्ण मानिन्छ।
वैदिक ज्योतिषमा केतुलाई वैराग्य, विगतका संस्कार, आध्यात्मिकता र विमुक्तिसँग सम्बन्धित गर्ने परम्परा छ भने राहुलाई इच्छा, आसक्ति, अनुभव गर्न बाँकी रहेको क्षेत्र तथा सांसारिक आकर्षणसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ।
विशेषगरी केतुको स्थिति र त्यससँग सम्बन्धित भाव तथा ग्रहहरूबाट व्यक्तिको अघिल्लो संस्कारको संकेत खोज्ने ज्योतिषीय परम्परा पाइन्छ।
तर राहु–केतुको एउटा मात्र स्थिति हेरेर “तपाईं अघिल्लो जन्ममा यही व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो” भन्नु ज्योतिषीय विश्लेषणको पर्याप्त आधार मानिँदैन।
के जन्मकुण्डलीले अघिल्लो जन्म देखाउँछ?
यसको उत्तर आंशिक रूपमा मात्र हो भन्नु बढी उचित हुन्छ।
कुण्डलीलाई वैदिक ज्योतिषमा पूर्वजन्मको पूर्ण जीवनीका रूपमा होइन, पूर्वकर्मको सम्भावित संस्कार र त्यसको वर्तमान जीवनमा देखिन सक्ने प्रभावको संकेत गर्ने माध्यमका रूपमा अध्ययन गरिन्छ।
उदाहरणका लागि—
* कुनै व्यक्तिमा सानैदेखि संगीतप्रति असाधारण रुचि हुनु,
* कुनै विषयमा स्वाभाविक दक्षता देखिनु,
* आध्यात्मिक विषयमा बाल्यकालदेखि आकर्षण हुनु,
* केही क्षेत्रमा बिना धेरै प्रयास अवसर प्राप्त हुनु,
* अथवा केही विषयमा बारम्बार असामान्य अवरोध देखिनु,
जस्ता विषयलाई ज्योतिषीले ग्रह, भाव, दशा र योगको समग्र अध्ययनबाट कर्मसंस्कारसँग जोडेर व्याख्या गर्न सक्छन्।
तर यी सबैलाई पूर्वजन्मको प्रत्यक्ष प्रमाण भन्न मिल्दैन।
दशा प्रणालीले के देखाउँछ?
वैदिक ज्योतिषमा ग्रहदशालाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषगरी विंशोत्तरी दशाजस्ता दशा प्रणालीबाट जीवनका विभिन्न समयमा ग्रहहरूको कर्मफल कसरी सक्रिय हुन्छ भन्ने अध्ययन गरिन्छ।
यस दृष्टिले जन्मकुण्डलीमा रहेको सम्भावना र दशा–गोचरबाट सक्रिय हुने समयलाई तुलना गरेर जीवनका घटनाहरूको ज्योतिषीय व्याख्या गरिन्छ।
अर्थात् कुण्डलीलाई एउटा “कर्मको सम्भावनाको नक्सा” जस्तो मानेर दशा–गोचरलाई त्यसको सक्रिय समयका रूपमा अध्ययन गर्ने परम्परा छ।
के पूर्वजन्मका कर्म परिवर्तन गर्न सकिन्छ?
वैदिक दर्शनमा कर्मलाई स्थिर र परिवर्तन गर्न नसकिने कुरा मात्र मानिएको छैन। वर्तमान कर्म, सदाचार, साधना, दान, सेवा, तप, ज्ञान र भक्तिलाई पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
ज्योतिषको उद्देश्य केवल “तपाईंले पूर्वजन्ममा यस्तो गर्नुभएको थियो” भनेर डर पैदा गर्नु होइन। बरु वर्तमान जीवनमा उपलब्ध समय, क्षमता र कर्मलाई कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने दिशातर्फ लैजानु यसको व्यावहारिक पक्ष हो।
यसैले शास्त्रीय ज्योतिषमा कर्मफलको चर्चा गर्दा पुरुषार्थको महत्व पनि जोडिन्छ।
पुनर्जन्म र मोक्षबीचको सम्बन्ध
वैदिक दर्शनमा पुनर्जन्मलाई अन्तिम लक्ष्य मानिँदैन। जन्म र मृत्युको चक्रबाट मुक्त भएर मोक्ष प्राप्त गर्नु उच्च आध्यात्मिक लक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
उपनिषद्, भगवद्गीता तथा अन्य वैदिक–दार्शनिक ग्रन्थहरूमा आत्मा, कर्म, पुनर्जन्म र मोक्षबीचको सम्बन्धबारे विस्तृत दर्शन पाइन्छ।
यस दृष्टिले हेर्दा पुनर्जन्मको प्रश्न केवल “अघिल्लो जन्ममा म को थिएँ?” भन्ने जिज्ञासा मात्र होइन। यसको गहिरो प्रश्न हो—
“म अहिले के कर्म गर्दैछु र मेरो जीवनको आध्यात्मिक दिशा के हो?”
विज्ञानले के भन्छ?
पुनर्जन्म धार्मिक तथा दार्शनिक परम्परामा लामो समयदेखि चर्चित विषय भए पनि आधुनिक विज्ञानमा यसलाई स्थापित वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा स्वीकार गरिएको छैन।
केही अनुसन्धानकर्ताहरूले बालबालिकाले अघिल्लो जीवनको स्मृति भएको दाबी गरेका घटनाहरू अध्ययन गरेका छन्। यस्ता अध्ययनहरूलाई पुनर्जन्मको सम्भावनासम्बन्धी अनुसन्धानका रूपमा लिन सकिन्छ, तर तिनबाट पुनर्जन्म वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भइसकेको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
त्यसैले शास्त्रीय विश्वास, ज्योतिषीय व्याख्या र वैज्ञानिक प्रमाण—यी तीनवटालाई एउटै स्तरमा नराखी छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक छ।
निष्कर्ष
वैदिक ज्योतिषको दृष्टिमा जन्मकुण्डलीले पूर्वजन्मको सम्पूर्ण कथा सुनाउने दस्तावेज होइन। यसले मुख्यतः कर्म, संस्कार, पूर्वपुण्य, ग्रहयोग र वर्तमान जीवनमा ती कर्महरूको सम्भावित फल अध्ययन गर्ने आधार प्रदान गर्छ।
पाँचौँ भावलाई पूर्वपुण्य, नवौँलाई धर्म–भाग्य, आठौँलाई गूढ कर्म र परिवर्तन तथा बाह्रौँ भावलाई मोक्ष र विमुक्तिको दृष्टिले अध्ययन गरिन्छ। राहु–केतु, दशा, ग्रहबल र सम्बन्धित योगलाई पनि समग्र रूपमा हेर्ने गरिन्छ।
त्यसैले कसैले कुण्डली हेरेर “तपाईं अघिल्लो जन्ममा निश्चित रूपमा यही व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो” भनेर ठोस दाबी गर्छ भने त्यसलाई ज्योतिषीय सम्भावना र शास्त्रीय व्याख्याको सीमाभित्र बुझ्नुपर्छ, अन्तिम प्रमाणका रूपमा होइन।
अन्ततः वैदिक दर्शनले पुनर्जन्मको जिज्ञासाभन्दा पनि वर्तमान जन्मको कर्म र पुरुषार्थलाई बढी अर्थपूर्ण बनाउने सन्देश दिन्छ।
पूर्वजन्म जान्ने जिज्ञासा एउटा विषय हो; तर वर्तमान जन्मलाई सही कर्मले सार्थक बनाउनु अर्को र अझ महत्वपूर्ण विषय हो।
