लेखक युवा ज्योतिषी भवेश भट्टराई,
सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण पर्व धनतेरस अर्थात् धनत्रयोदशी कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा मनाइन्छ। यो पर्व धन, ऐश्वर्य र समृद्धिको कामना गर्ने अवसर मात्र नभई स्वास्थ्य, आरोग्य, दीर्घायु र पारिवारिक सुखशान्तिको कामना गर्ने पवित्र धार्मिक पर्वका रूपमा समेत स्थापित छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् विष्णुका अंशावतार भगवान् धन्वन्तरि अमृतकलश लिएर प्रकट हुनुभएको थियो। आयुर्वेदका प्रवर्तकका रूपमा पूजित भगवान् धन्वन्तरिलाई स्वास्थ्य र आरोग्यका देवताका रूपमा आराधना गरिन्छ। त्यसैले धनतेरसको दिन धन्वन्तरि भगवान्को पूजा गर्नुको विशेष महत्त्व रहेको छ।
धनतेरसमा किन गरिन्छ धन्वन्तरि, लक्ष्मी र कुबेरको पूजा?
यस दिन भगवान् धन्वन्तरिसँग आरोग्य, माता लक्ष्मीसँग धनधान्य तथा भगवान् कुबेरसँग आर्थिक स्थिरता र समृद्धिको कामना गरिन्छ। धनको वास्तविक अर्थ केवल सुनचाँदी वा भौतिक सम्पत्ति मात्र नभई स्वास्थ्य, सन्तोष, सदाचार र पारिवारिक सुखसमेत हो भन्ने धार्मिक सन्देश यस पर्वले दिन्छ।
धनतेरसको शास्त्रीय पूजा विधान
धनतेरसका दिन बिहानै उठेर घर तथा पूजास्थलको सरसफाइ गरी स्नान गर्ने र शुद्ध वस्त्र धारण गर्ने परम्परा छ। त्यसपछि पूजास्थलमा भगवान् धन्वन्तरि, माता लक्ष्मी तथा कुबेरको स्थापना गरी श्रद्धापूर्वक पूजा गर्नुपर्छ।
पूजामा निम्न सामग्री प्रयोग गर्न सकिन्छ :
* फूल, अक्षता तथा चन्दन
* धूप, दीप तथा नैवेद्य
* फलफूल तथा मिठाई
* शुद्ध जल र पञ्चामृत
भगवान् धन्वन्तरिलाई स्मरण गर्दै स्वास्थ्य, निरोगिता र दीर्घायुको सङ्कल्प गर्नुपर्छ। माता लक्ष्मी र कुबेरको आराधना गरी परिवारमा सुख, शान्ति र आर्थिक समृद्धिको प्रार्थना गर्नुपर्छ।
यमदीपदानको विशेष महत्त्व
धनतेरसको साँझ यमराजका निमित्त दीपदान गर्ने धार्मिक परम्परा छ। यसलाई यमदीपदान भनिन्छ। घरको मूलद्वार वा दक्षिण दिशामा दीप प्रज्वलन गरी यमराजसँग अकाल मृत्युको भयबाट रक्षा र परिवारको कल्याणको प्रार्थना गरिन्छ।
यमदीपदान मन्त्र :
मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन च मया सह।
त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम॥
यस मन्त्रको भावार्थअनुसार दीपदानबाट सूर्यपुत्र यमराज प्रसन्न होऊन् र परिवारमा अकाल मृत्युको भय नहोस् भन्ने कामना गरिन्छ।
धातु तथा भाँडाकुँडा खरिद गर्ने परम्परा
धनतेरसका दिन सुन, चाँदी, तामा तथा अन्य धातुका भाँडाकुँडा खरिद गर्ने परम्परा पनि प्रचलित छ। यसलाई शुभता, समृद्धि र नयाँ सुरुवातको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। तर धनतेरसको वास्तविक महत्त्व महँगा वस्तु खरिद गर्नुमा मात्र सीमित छैन। आफ्नो सामर्थ्यअनुसार श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पर्व मनाउनु नै यसको मूल भावना हो।
धनतेरसले दिने जीवनोपयोगी सन्देश
धनतेरसले हामीलाई धन कमाउने प्रेरणा मात्र दिँदैन, कमाएको धनको सदुपयोग, स्वास्थ्यको संरक्षण, पारिवारिक सद्भाव र नैतिक जीवनशैलीको महत्त्व पनि सिकाउँछ। निरोगी शरीर, शान्त मन, सन्तुष्ट परिवार र सदाचारपूर्ण व्यवहार नै वास्तविक सम्पत्ति हुन्।
अतः धनतेरसलाई धनको आराधना मात्र नभई आरोग्य, आयु, ऐश्वर्य र आध्यात्मिक चेतनाको उत्सवका रूपमा मनाउनु आवश्यक छ।
धनतेरसको पावन अवसरमा भगवान् धन्वन्तरि, माता लक्ष्मी र कुबेरको कृपाले सबैको जीवनमा आरोग्य, सुख, शान्ति र समृद्धि छाओस्।
— ज्योतिषी भवेश भट्टराई
दक्षिण एशियाली ज्योतिष महासङ्घ केन्द्रीय सदस्य
पोखरा, नेपाल
