ज्योतिषीय ज्ञानको उद्देश्य मानिसलाई भयभीत बनाउनु होइन, समय, परिस्थिति, सम्भावना र कर्मको मार्गबारे सचेत गराउनु हो।
ज्योतिषशास्त्रमा एउटा प्रचलित भनाइ छ– ‘तपाईंको दशा बिग्रिएको छ’, ‘ग्रह बिग्रिएका छन्’, ‘शनि लाग्यो’, ‘राहुको महादशा चलिरहेको छ, अब दुःख पर्छ’ आदि। यस्ता अभिव्यक्तिले कतिपय मानिसमा अनावश्यक डर, चिन्ता र मानसिक अस्थिरता पैदा गरेको पाइन्छ। तर वैदिक ज्योतिषको शास्त्रीय अवधारणालाई गहिरिएर अध्ययन गर्दा दशा ग्रह बिग्रिने भन्ने अर्थ नै उचित देखिँदैन।
वास्तवमा ग्रह बिग्रिने होइनन्, ग्रहहरूको जन्मकुण्डलीमा रहेको अवस्था, बल, स्थान, सम्बन्ध, दृष्टि, भावाधिपत्य तथा गोचरअनुसार तिनको फल अभिव्यक्त हुने ज्योतिषीय मान्यता हो। त्यसैले कुनै ग्रहको महादशा वा अन्तर्दशा सुरु भयो भन्दैमा मानिसले अनिवार्य रूपमा दुःख, क्षति वा संकट भोग्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु शास्त्रीय दृष्टिले उचित हुँदैन।
१. ज्योतिषशास्त्रमा दशा भनेको के हो?
दशा भनेको निश्चित गणनात्मक पद्धतिअनुसार मानव जीवनको कुनै निश्चित समयावधिमा कुनै ग्रह वा राशिलाई फल प्रदान गर्ने प्रमुख समयाधिपतिको रूपमा लिने ज्योतिषीय प्रणाली हो।
वैदिक ज्योतिषमा विम्शोत्तरी दशा विशेष प्रचलित छ। यसमा नौ ग्रहका लागि कुल १२० वर्षको समयचक्र निर्धारण गरिएको छ।
बृहत् पाराशर होराशास्त्रको ४६औँ अध्यायमा विभिन्न दशा पद्धतिको चर्चा गरिएको छ। त्यहाँ विम्शोत्तरी, अष्टोत्तरी, षोडशोत्तरी, योगिनी, कालचक्रलगायत विभिन्न दशा प्रणालीको वर्णन पाइन्छ।
यसको अर्थ दशा भनेको ग्रह बिग्रिने प्रक्रिया होइन, समयको ज्योतिषीय विभाजन हो। कुनै ग्रहको दशा चल्नु भनेको उक्त ग्रहसँग सम्बन्धित जन्मकुण्डलीका कारकत्व र अवस्थाहरूको फल अभिव्यक्त हुने समय मानिन्छ।
त्यसैले दशालाई डरको विषय होइन, समय विश्लेषणको विषयका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
२. ग्रह भनेको के हो?
ग्रह शब्दको सामान्य अर्थ आकाशमा रहेका खगोलीय पिण्डसँग सम्बन्धित भए पनि वैदिक ज्योतिषमा ग्रहको अर्थ अझ व्यापक छ।
ज्योतिषीय गणनामा सूर्य, चन्द्रमा, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु र केतुलाई नवग्रहका रूपमा लिइन्छ।
यी ग्रहहरूलाई मानव जीवनका विभिन्न पक्षका ज्योतिषीय कारकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
* सूर्य : आत्मबल, प्रतिष्ठा, नेतृत्व र पितृत्व।
* चन्द्रमा : मन, भावना, मानसिक अवस्था र मातृत्व।
* मंगल : साहस, ऊर्जा, पराक्रम र भूमि।
* बुध : बुद्धि, वाणी, व्यापार र सञ्चार।
* गुरु : ज्ञान, धर्म, सदाचार, सन्तान र विस्तार।
* शुक्र : प्रेम, सौन्दर्य, वैवाहिक सुख र भौतिक सुविधा।
* शनि : कर्म, श्रम, अनुशासन, धैर्य र जिम्मेवारी।
* राहु : भौतिक आकांक्षा, असामान्य अनुभव र नवीन प्रवृत्ति।
* केतु : वैराग्य, आध्यात्मिकता, अनुसन्धान र अन्तर्मुखी चेतना।
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ– ज्योतिषमा कुनै ग्रहलाई पूर्णतः खराब वा पूर्णतः राम्रो भनेर मात्र वर्गीकरण गर्नु पर्याप्त हुँदैन। एउटै ग्रह एउटा कुण्डलीमा शुभ फलदायी र अर्को कुण्डलीमा चुनौतीपूर्ण फलदायी हुन सक्छ।
त्यसैले ग्रहको फल निर्धारण गर्दा त्यसको राशि, भाव, भावाधिपत्य, उच्च–नीच अवस्था, मित्र–शत्रु सम्बन्ध, युति, दृष्टि, वर्गकुण्डली र अन्य ग्रहसँगको सम्बन्धसमेत अध्ययन गर्नुपर्छ।
३. कुण्डली वा जन्मपत्रिका भनेको के हो?
कुण्डली भनेको व्यक्तिको जन्म भएको निश्चित समय र स्थानलाई आधार मानेर तयार पारिने ज्योतिषीय गणनाको चित्रात्मक अभिलेख हो।
जन्ममिति, जन्मसमय र जन्मस्थानका आधारमा त्यस समयमा ग्रहहरू कुन राशि, कुन भाव र कुन नक्षत्रमा थिए भन्ने गणना गरी जन्मकुण्डली निर्माण गरिन्छ।
कुण्डलीमा मुख्यतः बाह्र भाव, बाह्र राशि, ग्रहहरूको स्थिति, लग्न, नक्षत्र, दृष्टि, युति तथा विभिन्न योगहरूको अध्ययन गरिन्छ।
यसलाई मानिसको जीवनको सम्भावित प्रवृत्ति, स्वभाव, क्षमता, चुनौती र समयगत अवस्थाको ज्योतिषीय नक्सा भन्न सकिन्छ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ– कुण्डलीलाई व्यक्तिको सम्पूर्ण जीवनको अपरिवर्तनीय फैसला मान्नु हुँदैन। यो ज्योतिषीय सिद्धान्तअनुसार गरिने व्याख्या र फलादेशको आधार हो।
४. ज्योतिषशास्त्रमा चक्र भनेको के हो?
चक्र भनेको घुम्ने क्रम, आवर्तन वा निश्चित नियमअनुसार पुनः दोहोरिने समयगत तथा गणनात्मक संरचना हो।
ज्योतिषशास्त्रमा राशि चक्र, नक्षत्र चक्र, दशा चक्र, गोचर चक्र, कालचक्र तथा अन्य विभिन्न चक्रको चर्चा गरिन्छ।
राशिचक्रमा बाह्र राशि हुन्छन्। ग्रहहरू आफ्नो गतिअनुसार विभिन्न राशिमा प्रवेश गर्छन् र समयसँगै आफ्नो स्थान परिवर्तन गर्छन्।
त्यसैगरी दशा प्रणालीले जीवनको समयलाई विभिन्न ग्रहको अवधिमा विभाजन गर्छ।
यसरी चक्रको अवधारणाले समय र ग्रहगत अवस्थाको क्रमबद्ध अध्ययन गर्न सहयोग पुर्याउँछ। चक्रलाई कुनै ग्रह बिग्रिएको वा जीवन समाप्त हुने संकेतका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।
५. ज्ञान भनेको के हो? ज्योतिषीको वास्तविक जिम्मेवारी के हो?
ज्ञान भनेको केवल मन्त्र, श्लोक, ग्रहको नाम वा कुण्डलीका योग कण्ठ गर्नु मात्र होइन। ज्ञान भनेको विषयको वास्तविक मर्म बुझ्ने, तर्क गर्ने, विवेक प्रयोग गर्ने र प्राप्त जानकारीलाई उचित रूपमा व्याख्या गर्न सक्ने क्षमता हो।
ज्योतिषीले कुण्डली अध्ययन गर्दा शास्त्रीय नियम, गणितीय शुद्धता, ग्रहबल, दशा, अन्तर्दशा, गोचर र देशकाल परिस्थितिलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ।
एउटा ग्रहको स्थिति हेरेर मात्र सम्पूर्ण जीवनको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
उदाहरणका लागि शनि महादशा चलिरहेको छ भन्दैमा सबै व्यक्तिको जीवनमा एउटै प्रकारको परिणाम आउँदैन। कसैका लागि कर्मक्षेत्रमा जिम्मेवारी र उपलब्धिको समय हुन सक्छ भने कसैका लागि धैर्य, अनुशासन र संघर्षको समयका रूपमा व्याख्या हुन सक्छ।
त्यसैले ज्योतिषीको जिम्मेवारी मानिसलाई डर देखाउनु होइन, सही विश्लेषणसहित सकारात्मक मार्गदर्शन गर्नु हो।
६. जन्मपत्रिकामा लेखिएका सबै कुरा सत्य हुन्छन् त?
यो विषय अत्यन्तै गम्भीर छ।
जन्मपत्रिकामा लेखिएका प्रत्येक कुरा शतप्रतिशत सत्य हुन्छन् भनेर दाबी गर्नु उचित हुँदैन। जन्मपत्रिका तयार पार्दा जन्मसमयको शुद्धता, स्थानको शुद्धता, पञ्चाङ्ग गणना, अयनांश, ग्रहस्थितिको गणना र प्रयोग गरिएको ज्योतिषीय पद्धतिले परिणाममा प्रभाव पार्छन्।
त्यसैगरी कुण्डलीको फलादेश गर्ने ज्योतिषीको ज्ञान, अनुभव, व्याख्या क्षमता र शास्त्रीय अध्ययनले पनि निष्कर्षमा फरक पार्न सक्छ।
जन्मसमय केही मिनेट फरक पर्दा लग्न, भावसन्धि वा अन्य गणनामा परिवर्तन आउन सक्छ। कतिपय अवस्थामा नवांश तथा अन्य वर्गकुण्डलीको व्याख्यामा समेत भिन्नता आउन सक्छ।
त्यसैले कुण्डलीमा लेखिएको प्रत्येक भविष्यवाणीलाई निर्विवाद सत्य वा अपरिवर्तनीय भाग्य ठान्नु हुँदैन।
ज्योतिषीय फलादेशलाई परम्परागत सिद्धान्तमा आधारित सम्भाव्यता र व्याख्याका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिले पनि जन्मकुण्डलीबाट व्यक्तिको भविष्य निश्चित रूपमा थाहा पाउन सकिन्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भइसकेको छैन।
७. ग्रहको दशा खराब हुन्छ कि ग्रहको फल प्रतिकूल हुन सक्छ?
यो विषयलाई विशेष रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
ग्रह कहिल्यै आफ्नो स्वभाव परिवर्तन गरेर बिग्रिने होइनन्। ज्योतिषीय गणनामा ग्रहको बल, स्थिति र सम्बन्धअनुसार फलको प्रकृति फरक हुने मान्यता छ।
बृहत् पाराशर होराशास्त्रको ४७औँ अध्यायमा दशाफलको व्याख्या गर्दा ग्रहको स्वाभाविक कारकत्व र जन्मकुण्डलीमा रहेको स्थान तथा अवस्थालाई महत्त्व दिइएको छ।
यसले के स्पष्ट गर्छ भने कुनै ग्रहको महादशा मात्र हेरेर शुभ वा अशुभ निर्णय गर्न मिल्दैन।
ग्रहको बल, भावाधिपत्य, युति, दृष्टि, राशि, वर्गबल र दशा सुरु हुँदाको अवस्थासमेत विचार गर्नुपर्छ।
त्यसैले ‘तपाईंको ग्रह बिग्रिएको छ, अब ठूलो दुर्घटना हुन्छ’ वा ‘यो दशामा तपाईंको सर्वनाश हुन्छ’ भन्नु जिम्मेवार ज्योतिषीय व्याख्या होइन।
८. कर्म र पुरुषार्थको स्थान के हो?
वैदिक दर्शनमा मानिसको जीवनलाई केवल भाग्यको अधीनमा राखिएको छैन। कर्म, पुरुषार्थ, विवेक, ज्ञान र आचरणलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिइएको छ।
श्रीमद्भगवद्गीताको अध्याय ६, श्लोक ५ मा भनिएको छ–
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥
अर्थात् मानिसले आफ्नै प्रयासबाट आफ्नो उत्थान गर्नुपर्छ, आफूलाई अधोगतितर्फ लैजानु हुँदैन। मानिस आफैँ आफ्नो मित्र र आफैँ आफ्नो शत्रु बन्न सक्छ।
यस श्लोकले आत्मप्रयास, आत्मबल र जिम्मेवारीको महत्त्व स्पष्ट गर्छ।
ज्योतिषीय दृष्टिकोणले समयको विश्लेषण गर्न सकिएला, तर जीवनमा सही निर्णय गर्ने, परिश्रम गर्ने, अनुशासन कायम राख्ने र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने काम मानिसकै हो।
ग्रहको दशा देखाएर मानिसलाई कर्महीन बनाउनु ज्योतिषीय ज्ञानको उद्देश्य होइन।
९. ज्योतिषको उद्देश्य डर होइन, सही मार्गदर्शन हो
ज्योतिषशास्त्रको अध्ययन गर्दा यसको गणितीय, दार्शनिक र फलित पक्षलाई छुट्याएर बुझ्न आवश्यक छ।
कुनै ग्रहको दशा चलिरहेको छ भन्दैमा अनिवार्य रूपमा नराम्रो घटना हुन्छ भन्ने छैन। कुनै ग्रहको प्रतिकूल फलको व्याख्या गरिएको छ भन्दैमा मानिसले आफ्नो जीवनप्रतिको आशा गुमाउनुपर्ने पनि छैन।
उपाय, पूजा, जप, दान तथा साधनाका विषयमा पनि शास्त्रीय आधार, परम्परा र व्यक्तिको अवस्थाअनुसार विवेकपूर्ण सुझाव दिनुपर्छ। अनावश्यक आर्थिक भार सिर्जना गरेर वा भय देखाएर धार्मिक कर्मकाण्ड गराउन खोज्नु उचित होइन।
ज्योतिषीको वास्तविक सफलता मानिसलाई डर देखाएर होइन, ज्ञान दिएर, सही बाटो देखाएर र आत्मविश्वास बढाएर प्राप्त हुन्छ।
निष्कर्ष
दशा भनेको समयको ज्योतिषीय गणना हो। ग्रह भनेको ज्योतिषीय फलादेशका कारक हुन्। कुण्डली भनेको जन्मसमयको ग्रहस्थितिको नक्सा हो। चक्र भनेको क्रमबद्ध आवर्तन वा गणनात्मक संरचना हो। ज्ञान भनेको यी सबै विषयको मर्म बुझेर विवेकपूर्ण व्याख्या गर्न सक्ने क्षमता हो।
त्यसैले ‘दशा बिग्रियो’ भन्दै डराउनु आवश्यक छैन। ग्रह बिग्रिँदैनन्, समयको ज्योतिषीय अवस्था परिवर्तन हुन्छ र त्यसको फल कुण्डलीअनुसार फरक–फरक रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
ज्योतिषशास्त्रको वास्तविक उद्देश्य भय उत्पन्न गर्नु होइन, समयको ज्ञान दिनु हो। भाग्यको चर्चा गर्नु मात्र ज्योतिष होइन, कर्म, विवेक र पुरुषार्थको महत्त्व बुझाउनु पनि ज्योतिषीय ज्ञानकै एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
लेखक, भविष्यवाणीकर्ता तथा वैदिक ज्योतिषी
दक्षिण एशियाली ज्योतिष महासङ्घ केन्द्रीय सदस्य
पोखरा, नेपाल


















