एस् ए एन् एन् न्यूज
पोखरा ।
वि.सं. २०८३ सालको बडादशैं नजिकिँदै गर्दा यसपटक शुक्र ग्रह अस्त हुने समयसँग दशैंका केही दिनहरू जोडिएकाले धार्मिक तथा ज्योतिषीय क्षेत्रमा विभिन्न चर्चा र बहस सुरु भएको छ।
विशेषगरी “शुक्र अस्त भएको बेला टीका लगाउन हुन्छ कि हुँदैन?”, “दशैंमा पूजा–अनुष्ठान गर्न मिल्छ कि मिल्दैन?”, “शुक्र अस्त भएकै कारण सबै शुभकार्य रोक्नुपर्छ?” भन्ने प्रश्न धेरैको चासोको विषय बनेको छ।
तर ज्योतिषशास्त्रमा शुक्रास्तको निषेध सबै प्रकारका धार्मिक कर्ममा समान रूपमा लागू हुँदैन। कर्मको प्रकृति हेरेर निर्णय गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ।
शुक्र अस्त भनेको के हो?
वैदिक ज्योतिषमा शुक्रलाई दैत्यगुरु शुक्राचार्यका रूपमा मानिन्छ। सूर्यको अत्यन्त नजिक पुग्दा पृथ्वीबाट शुक्रको दृश्यता हराउने अवस्थालाई परम्परागत ज्योतिषमा शुक्र अस्त भनिन्छ।
२०८३ सालमा शुक्र असोज २८ गते अस्त भएर कात्तिक ११ गते उदय हुने पञ्चाङ्गीय विवरण सार्वजनिक भएको छ।
यस अवधिमा शुक्रलाई शुभकर्मको फल प्रदान गर्ने दृष्टिले दुर्बल मान्दै केही काम्य संस्कार तथा नयाँ शुभारम्भ रोक्ने परम्परा रहेको छ।
शुक्र अस्तमा कुन-कुन काम टार्ने?
मुहूर्तशास्त्रीय परम्परामा शुक्र अस्तको समयमा विशेष गरी नयाँ र कामनासहित गरिने केही कर्महरू वर्जित मानिन्छन्।
जस्तै—
* विवाह तथा विवाहसम्बन्धी प्रमुख संस्कार
* व्रतबन्ध
* नयाँ गृहप्रवेश
* नयाँ घर निर्माणको शुभारम्भ
* देवताको नयाँ प्रतिष्ठा
* मूर्ति प्राणप्रतिष्ठा
* नयाँ व्रतको आरम्भ
* मन्त्रदीक्षा
* नयाँ धार्मिक अनुष्ठानको शुभारम्भ
* सप्ताह, नवाहजस्ता विशेष काम्य अनुष्ठान
* पहिलोपटक गरिने केही तीर्थयात्रा तथा अन्य काम्य शुभारम्भ
शास्त्रीय व्याख्यामा यी कर्मलाई काम्य कर्म अर्थात् विशेष फल प्राप्तिको उद्देश्यले निश्चित मुहूर्तमा सुरु गरिने कर्मका रूपमा हेरिन्छ। शुक्र अस्तका बेला यस्ता कर्म टार्ने परम्परा रहेको छ।
तर सबै पूजा–पाठ बन्द हुन्छन् भन्ने होइन
यही ठाउँमा अहिले सबैभन्दा ठूलो भ्रम देखिन्छ।
शुक्र अस्त भयो भन्दैमा नित्य पूजा, जप, ध्यान, हवन, तर्पण, श्राद्ध, दान तथा नियमित धार्मिक कर्म पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छन् भन्ने शास्त्रीय निष्कर्ष होइन।
विशेषगरी दशैं आफैंमा देवी आराधना, नवरात्र पूजा, चण्डीपाठ, दुर्गा उपासना तथा परम्परागत कुलपूजासँग सम्बन्धित पर्व भएकाले नियमित तथा पर्वविशेष पूजा–आराधनालाई शुक्रास्तका कारण मात्र निषेध गर्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
शुक्रास्तसम्बन्धी परम्परागत व्याख्यामा पनि नित्यकर्म, पूजा, जप, हवन, तर्पण तथा आवश्यक धार्मिक कर्म गर्न सकिने उल्लेख पाइन्छ।
दशैंको टीकाको विषयमा विशेष कुरा
अब मुख्य प्रश्न—शुक्र अस्त भएका कारण दशैंको टीका लगाउन नहुने हो त?
यसलाई विवाह, गृहप्रवेश वा नयाँ व्रतबन्धसँग एउटै श्रेणीमा राखेर हेर्नु उचित हुँदैन।
दशैंको टीका विजयादशमीको पर्वीय तथा पारिवारिक धार्मिक संस्कार हो। यसको आफ्नै परम्परा, पञ्चाङ्गीय निर्णय र साइत हुन्छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले पनि विगतका विजयादशमीका निर्णयमा टीकाको समय निर्धारण गर्दै आएको छ र देवीको प्रसाद ग्रहण गर्न सामान्यतया छुट्टै साइत आवश्यक नपर्ने स्पष्ट गरेको छ।
त्यसैले “शुक्र अस्त छ, अब दशैंको टीका लगाउनै हुँदैन” भन्ने सामान्य निष्कर्ष शुक्रास्तको नियमलाई सबै कर्ममा यान्त्रिक रूपमा लागू गरेको व्याख्या हुन्छ।
शास्त्रीय आधारमा मुख्य भिन्नता
ज्योतिषशास्त्रमा एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—
नित्य कर्म, नैमित्तिक कर्म र काम्य कर्म एउटै होइनन्।
नियमित रूपमा गरिने पूजा–आराधना एउटा कुरा हो।
विशेष फल प्राप्तिका लागि निश्चित मुहूर्तमा पहिलोपटक सुरु गरिने विवाह, गृहप्रवेश, प्रतिष्ठा, व्रतबन्धजस्ता कर्म अर्को कुरा हुन्।
त्यसैले शुक्र अस्तको प्रभावबारे चर्चा गर्दा “सबै शुभकार्य बन्द” भनेर एकै वाक्यमा निर्णय गर्नु भन्दा कुन कर्म हो, त्यसको प्रकृति के हो र त्यस दिनको पञ्चाङ्गीय अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरा हेर्नुपर्छ।
२०८३ सालको दशैंमा विशेष सन्देश
२०८३ सालमा असोज २५ गतेबाट दशैंको नवरात्र प्रारम्भ हुन्छ। त्यसपछि असोज २८ गतेबाट शुक्रास्तको अवस्था सुरु हुने पञ्चाङ्गीय विवरण छ।
त्यसैले दशैंका सबै दिनलाई एउटै नियमले हेर्नुभन्दा घटस्थापना, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, विजयादशमी तथा त्यसपछिका कर्मलाई छुट्टाछुट्टै धार्मिक प्रकृति र पञ्चाङ्गअनुसार हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
अन्तिम निष्कर्ष
यस वर्षको दशैंमा शुक्र अस्त हुने भएकाले विवाह, व्रतबन्ध, नयाँ गृहप्रवेश, नयाँ देवप्रतिष्ठा, नयाँ काम्य अनुष्ठानजस्ता मुहूर्तमा आधारित शुभकार्य टार्ने शास्त्रीय परम्परा छ।
तर त्यसैलाई आधार बनाएर—
“दशैंमा पूजा गर्न हुँदैन”
“चण्डीपाठ गर्न हुँदैन”
“टीका लगाउन हुँदैन”
“देवीको प्रसाद ग्रहण गर्न हुँदैन”
भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
दशैं देवी आराधना र विजयको पर्व हो। त्यसैले यस समयमा नित्य तथा पर्वविशेष पूजा, जप, पाठ, आराधना र परम्परागत धार्मिक कर्मलाई शुक्रास्तको नाममा पूर्ण रूपमा रोक्नेभन्दा सम्बन्धित पञ्चाङ्ग, कुलाचार, कर्मको प्रकृति र निर्धारित मुहूर्तलाई आधार बनाउनु नै शास्त्रीय दृष्टिले महत्वपूर्ण देखिन्छ।
शुक्र अस्तको अर्थ सबै धार्मिक कर्म अस्त हुनु होइन—कुन कर्ममा निषेध लाग्छ र कुन कर्म निरन्तर गर्न मिल्छ भन्ने भेद बुझ्नु नै यस वर्षको दशैंको मुख्य ज्योतिषीय सन्देश हो।
लेखक, चर्चित युवा ज्योतिषी भवेश भट्टराई, पोखरा, नेपाल।
