ज्योतिषी भवेश भट्टराई
हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण पर्व दीपावली अर्थात् तिहारको लक्ष्मीपूजा धन, ऐश्वर्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामनासँग जोडिएको विशिष्ट धार्मिक पर्व हो। कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन साँझ घर, कार्यालय, व्यापारिक प्रतिष्ठान तथा धनधान्य राख्ने स्थानमा दीप प्रज्वलन गरी माता महालक्ष्मी, भगवान् गणेश तथा परम्पराअनुसार कुबेरको पूजा गर्ने प्रचलन रहिआएको छ। यस पर्वको धार्मिक महत्त्व केवल धन प्राप्तिको कामनामा सीमित छैन; यसले घरपरिवारमा स्वच्छता, सकारात्मकता, सदाचार, श्रमको सम्मान, आर्थिक अनुशासन र सामाजिक सद्भावको सन्देशसमेत दिन्छ।
वैदिक परम्परामा श्री अर्थात् लक्ष्मीलाई ऐश्वर्य, सौभाग्य, शोभा, कल्याण र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। त्यसैले लक्ष्मीपूजालाई भौतिक धनको प्राप्तिका लागि गरिने अनुष्ठान मात्र नभई जीवनमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, अन्न, सद्बुद्धि र सत्कर्मको कामना गर्ने धार्मिक अवसरका रूपमा बुझ्नुपर्ने ज्योतिषीय तथा आध्यात्मिक दृष्टिकोण रहेको छ।
१. श्रीसूक्तमा लक्ष्मीको महिमा : वैदिक शास्त्रीय प्रमाण
महालक्ष्मीको उपासनामा श्रीसूक्तको विशेष महत्त्व छ। श्रीसूक्त ऋग्वेदीय परम्परासँग सम्बद्ध खिलसूक्त हो, जसमा देवी श्रीको आह्वान गर्दै धनधान्य, समृद्धि, प्रतिष्ठा र अमङ्गलको निवारणका लागि प्रार्थना गरिएको छ। यसलाई ऋग्वेदको मूल संहिताको नियमित सूक्तभन्दा पनि त्यससँग सम्बद्ध पूरक वैदिक स्तुतिका रूपमा बुझ्नु शास्त्रीय दृष्टिले उपयुक्त हुन्छ।
श्रीसूक्तको पहिलो मन्त्रमा भनिएको छ :
श्लोक १ : श्रीसूक्त
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥
भावार्थ : हे अग्निदेव! सुनजस्तै तेजस्वी, चन्द्रमाजस्तै शीतल कान्तियुक्त तथा स्वर्ण र रजतका आभूषणले सुशोभित माता लक्ष्मीलाई मेरा लागि आह्वान गर्नुहोस्।
यस मन्त्रले लक्ष्मीलाई तेज, कान्ति, ऐश्वर्य र कल्याणकी प्रतीकका रूपमा चित्रण गर्दछ। यहाँ उल्लेखित स्वर्ण र रजतलाई भौतिक सम्पत्तिसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ भने चन्द्रमाको उपमाले शीतलता, शान्ति र सौम्यताको सन्देशसमेत दिन्छ।
श्रीसूक्तमा धनको कामना मात्र नभई जीवनमा टिकिरहने समृद्धिको प्रार्थना पनि गरिएको छ।
श्लोक २ : श्रीसूक्त
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥
भावार्थ : हे अग्निदेव! मबाट टाढा नहुने, स्थिर समृद्धि प्रदान गर्ने लक्ष्मीलाई आह्वान गर्नुहोस्, जसको कृपाबाट धन, पशुधन, साधनस्रोत र सहयोगी जनको प्राप्ति होस्।
यस मन्त्रको आध्यात्मिक सन्देश के हो भने क्षणिक लाभभन्दा स्थायी समृद्धि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परिवारको आर्थिक अवस्था सुदृढ हुनु, आयको स्रोत बढ्नु, उत्पादनशील साधनको विकास हुनु र सामाजिक सम्बन्ध सुमधुर रहनु पनि समृद्धिका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्।
शास्त्रीय सन्दर्भ : श्रीसूक्तको मूल पाठ र यसको वैदिक परम्पराबारे थप अध्ययनका लागि संस्कृत ग्रन्थहरूको सङ्ग्रह Sanskrit Documents—श्रीसूक्त हेर्न सकिन्छ।
२. लक्ष्मीपूजा किन कार्तिक कृष्ण औँसीमा गरिन्छ?
हिन्दू चान्द्रमानअनुसार कार्तिक कृष्ण औँसीलाई दीपावलीको प्रमुख तिथिका रूपमा मान्ने परम्परा छ। यस दिन चन्द्रमा नदेखिने औँसीको रात्रिमा दीप प्रज्वलन गरी अन्धकार हटाउने र प्रकाशको स्वागत गर्ने सांस्कृतिक परम्परा रहिआएको छ।
लक्ष्मीपूजाको तिथिसम्बन्धी परम्परा विभिन्न पुराणकथा, क्षेत्रीय आचार र गृहस्थीय धार्मिक विधिसँग जोडिएको छ। समुद्रमन्थनबाट महालक्ष्मी प्रकट भएको पौराणिक प्रसङ्ग, भगवान् विष्णुसँग देवी लक्ष्मीको सम्बन्ध तथा दीपावलीको रात्रिमा लक्ष्मीको आराधना गर्ने प्रचलनले यस पर्वको धार्मिक महत्त्वलाई अझ बलियो बनाएका छन्।
यद्यपि कार्तिक कृष्ण औँसीमा लक्ष्मीपूजा गर्ने वर्तमान परम्परालाई एउटै वैदिक मन्त्र वा एउटै शास्त्रीय घटनाबाट मात्र व्याख्या गर्न मिल्दैन। यसमा पुराणपरम्परा, धर्मशास्त्रीय आचार र स्थानीय सांस्कृतिक विश्वासको संयुक्त प्रभाव रहेको देखिन्छ। औँसीको रात्रिमा दीप प्रज्वलन गर्नुको प्रतीकात्मक अर्थ अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ, अव्यवस्थाबाट व्यवस्थातर्फ र निराशाबाट आशातर्फ अघि बढ्नु पनि हो। यसैले लक्ष्मीपूजालाई घर उज्यालो पार्ने पर्व मात्र नभई आफ्नो जीवन, व्यवहार र आर्थिक गतिविधिलाई व्यवस्थित बनाउने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ।
३. लक्ष्मीपूजा र ज्योतिषीय विधान : तिथि, प्रदोषकाल र मुहूर्तको महत्त्व
ज्योतिषशास्त्रमा कुनै पनि धार्मिक अनुष्ठानको समय निर्धारण गर्दा तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण, लग्न र ग्रहस्थितिलगायतका पक्ष विचार गर्ने परम्परा छ। लक्ष्मीपूजाका सन्दर्भमा कार्तिक कृष्ण औँसी, प्रदोषकाल तथा रात्रिकालको विशेष चर्चा गरिन्छ।
प्रदोषकाल भन्नाले सूर्यास्तको आसपासको धार्मिक रूपमा महत्त्वपूर्ण समयलाई बुझिन्छ। दीपावलीको लक्ष्मीपूजा प्रायः साँझको प्रदोषकालमा आरम्भ गरिन्छ। तर पूजाको उपयुक्त समय निर्धारण गर्दा स्थानीय सूर्योदय–सूर्यास्त, औँसी तिथिको अवधि, लग्न तथा सम्बन्धित पञ्चाङ्गको गणना विचार गर्नुपर्छ।
ज्योतिषीय दृष्टिले विशेष ध्यान दिनुपर्ने विषयहरू :
* तिथि : कार्तिक कृष्ण औँसीको समय स्थानीय पञ्चाङ्गअनुसार निश्चित गर्नुपर्छ।
* प्रदोषकाल : साँझको धार्मिक अनुष्ठानका लागि यसको विशेष महत्त्व मानिन्छ।
* स्थिर लग्न : कतिपय परम्परामा स्थिर लग्नलाई लक्ष्मीपूजा तथा धनसम्बन्धी अनुष्ठानका लागि अनुकूल मानिन्छ।
* गणेशपूजा : मुख्य पूजा आरम्भ गर्नुअघि विघ्नविनाशक भगवान् गणेशको आराधना गर्ने प्रचलन छ।
* श्रीसूक्त पाठ : माता महालक्ष्मीको आराधनामा श्रीसूक्त पाठ गर्ने वैदिक परम्परा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
* दीपदान : घर, देवस्थान र आँगनमा दीप प्रज्वलन गरी प्रकाश र कल्याणको कामना गरिन्छ।
स्थिर लग्न, चौघडिया वा अन्य मुहूर्तको प्रयोग सबै क्षेत्रमा एउटै ढङ्गले हुँदैन। त्यसैले कुनै निश्चित समयलाई सबै ठाउँका लागि समान रूपमा शुभ घोषणा गर्नु उचित हुँदैन। स्थानीय पञ्चाङ्ग र त्यस दिनको वास्तविक ग्रह–तिथिगत अवस्थाका आधारमा मुहूर्त निर्धारण गर्नुपर्छ। ज्योतिषीय मुहूर्तले धार्मिक अनुष्ठानलाई परम्पराअनुसार व्यवस्थित बनाउँछ। तर मुहूर्तमा पूजा गर्दैमा धन प्राप्ति निश्चित हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु शास्त्रीय तथा व्यावहारिक दुवै दृष्टिले उचित हुँदैन।
४. माता महालक्ष्मीको स्तुति : लक्ष्मीपूजामा पाठ गरिने श्लोक
महालक्ष्मी अष्टकम् देवी लक्ष्मीको महिमाको स्तुति गर्ने प्रचलित संस्कृत स्तोत्र हो। यसको आरम्भिक श्लोक यस प्रकार छ :
नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते ।
शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते ॥
भावार्थ : हे महामाया! हे श्रीपीठमा विराजमान भई देवताहरूद्वारा पूजित माता महालक्ष्मी! शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुहुने देवी, तपाईंलाई नमस्कार छ।
यस स्तुतिमा महालक्ष्मीलाई दिव्य शक्ति, ऐश्वर्य र कल्याणकी देवीका रूपमा वन्दना गरिएको छ। लक्ष्मीपूजाको अवसरमा भक्तिभावपूर्वक महालक्ष्मी अष्टकम्, श्रीसूक्त, लक्ष्मीका अन्य स्तोत्र तथा आफ्नो कुलपरम्पराअनुसारका मन्त्र पाठ गर्ने प्रचलन छ।
पूजामा मन्त्रको शुद्ध उच्चारण, स्वच्छता, श्रद्धा र सात्त्विक भावलाई महत्त्व दिइन्छ। संस्कृत मन्त्रको अर्थ बुझेर पाठ गर्नुले धार्मिक अभ्यासको मर्म बुझ्न थप सहयोग पुर्याउँछ।
५. लक्ष्मीपूजाको आर्थिक महत्त्व : धनको सम्मान, बचत र सदुपयोग
लक्ष्मीलाई धनधान्य र ऐश्वर्यकी देवी मानिने भएकाले लक्ष्मीपूजाको आर्थिक पक्ष अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। व्यापारिक प्रतिष्ठान, पसल, कार्यालय र उद्योगमा आर्थिक अभिलेख, लेखापुस्तक तथा कार्यस्थलको पूजा गर्ने परम्परा विशेष रूपमा प्रचलित छ।यस परम्पराको व्यावहारिक सन्देश पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
पहिलो, आम्दानीको सम्मान। धन कमाउन श्रम, सीप, समय र लगानी आवश्यक पर्छ। लक्ष्मीपूजाले परिश्रमबाट आर्जित सम्पत्तिको सम्मान गर्न प्रेरित गर्दछ।
दोस्रो, आर्थिक अनुशासन। आय–व्ययको विवरण राख्ने, ऋणको अवस्था बुझ्ने, अनावश्यक खर्च घटाउने र भविष्यका लागि बचत गर्ने अभ्यासले आर्थिक स्थिरता कायम गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
तेस्रो, व्यापारमा इमानदारी। ग्राहकप्रति जिम्मेवार व्यवहार, उचित मूल्य, गुणस्तरीय सेवा र पारदर्शी कारोबार दीर्घकालीन आर्थिक सफलताका आधार हुन्।
चौथो, दान र सामाजिक उत्तरदायित्व। आफ्नो क्षमताअनुसार असहाय, विपन्न, वृद्ध तथा आवश्यकतामा परेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु धार्मिक परम्परामा पुण्यकर्मका रूपमा लिइन्छ।
पाँचौँ, धनको उत्पादनशील उपयोग। शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप विकास, व्यवसाय विस्तार र उपयोगी सम्पत्तिमा विवेकपूर्ण लगानी गर्नु आर्थिक समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।
यसरी हेर्दा लक्ष्मीपूजाको सन्देश धन प्राप्तिको कामनामा मात्र सीमित छैन। धनको उचित उपयोग, संरक्षण, वृद्धि र समाजहितमा परिचालन गर्नु पनि यसको व्यावहारिक अर्थ हो।धार्मिक आस्थाले मानिसलाई सदाचार र अनुशासनतर्फ प्रेरित गर्न सक्छ; तर वास्तविक आर्थिक समृद्धिका लागि परिश्रम, योजना, सीप, बचत र विवेकपूर्ण निर्णय आवश्यक हुन्छन्।
६. घरमा लक्ष्मीपूजा गर्दा के–के गर्नुपर्छ?
परिवारको परम्परा, कुलाचार र स्थानीय धार्मिक विधिअनुसार पूजाको स्वरूप फरक हुन सक्छ। सामान्यतः लक्ष्मीपूजाका दिन निम्न कार्य गर्ने प्रचलन छ :
१. घर, पूजा कोठा, आँगन तथा कार्यस्थल सफा गर्ने।
२. साँझ स्नान वा शुद्धीकरण गरी स्वच्छ वस्त्र धारण गर्ने।
३. पूजास्थलमा माता लक्ष्मी र भगवान् गणेशको स्थापना वा चित्र राख्ने।
४. आफ्नो परम्पराअनुसार सङ्कल्प गरी गणेशपूजा र महालक्ष्मीपूजा गर्ने।
५. फूल, अक्षता, चन्दन, धूप, दीप, नैवेद्य तथा उपलब्ध पूजासामग्री श्रद्धापूर्वक अर्पण गर्ने।
६. श्रीसूक्त, महालक्ष्मी अष्टकम् वा आफ्नो कुलपरम्पराअनुसारका स्तोत्र पाठ गर्ने।
७. व्यापारिक प्रतिष्ठानमा लेखापुस्तक, कारोबारको अभिलेख तथा प्रयोगमा रहेका आर्थिक सामग्रीको पूजाआजा गर्ने।
८. घर र सुरक्षित स्थानमा दीप प्रज्वलन गर्ने तथा परिवारको सुख, स्वास्थ्य, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने।
९. आफ्नो क्षमताअनुसार दान, सेवा र परोपकार गर्ने।
दीप प्रज्वलन गर्दा आगलागीको जोखिम नहुने स्थान रोज्नुपर्छ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा र घरपालुवा जनावरको सुरक्षामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। लक्ष्मीपूजाको मूल भावना आडम्बरभन्दा श्रद्धा, प्रदर्शनभन्दा सदाचार र देखावटी खर्चभन्दा विवेकपूर्ण आचरणमा निहित छ।
७. लक्ष्मीपूजा र पारिवारिक सुख–शान्तिको सम्बन्ध
धार्मिक परम्परामा लक्ष्मीलाई भगवान् विष्णुकी अर्धाङ्गिनीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। यस सम्बन्धले समृद्धि र संरक्षण, ऐश्वर्य र मर्यादा तथा सम्पन्नता र धर्मबीचको सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। धन हुनु मात्रै सुखको पूर्ण आधार होइन। परिवारमा पारस्परिक सम्मान, विश्वास, स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति र सहयोगको भावना पनि उत्तिकै आवश्यक छन्।
आम्दानी राम्रो भए पनि परिवारमा निरन्तर विवाद, असंयमित खर्च, दुर्व्यसन र गैरजिम्मेवार व्यवहार रहेमा आर्थिक स्थिरता कायम राख्न कठिन हुन्छ। त्यसैले लक्ष्मीपूजाको अवसरमा परिवारका सदस्यले आपसी सम्बन्ध सुधार्ने, पुराना असमझदारी समाधान गर्ने र भविष्यका लागि साझा आर्थिक योजना बनाउने सङ्कल्प गर्न सक्छन्।
यस दृष्टिले लक्ष्मीपूजा धार्मिक अनुष्ठानसँगै पारिवारिक एकता र जिम्मेवार जीवनशैलीलाई सुदृढ बनाउने अवसर पनि हो।
८. लक्ष्मीपूजाको आध्यात्मिक सन्देश : धनसँगै सद्बुद्धिको कामना
सनातन परम्परामा धनलाई जीवन सञ्चालनको महत्त्वपूर्ण साधन मानिए पनि धर्म र नैतिकताभन्दा माथि राखिएको छैन। धर्मसम्मत तरिकाले आर्जन गरिएको धन, उचित प्रयोजनमा खर्च गरिएको सम्पत्ति र समाजको हितमा उपयोग भएको साधनलाई कल्याणकारी मान्ने दृष्टिकोण पाइन्छ।
लक्ष्मीपूजामा भगवान् गणेशको आराधना गर्नुको एउटा प्रचलित धार्मिक सन्देश विवेक र विघ्ननिवारणसँग जोडिन्छ। माता लक्ष्मीको उपासनाले समृद्धिको कामना गर्छ भने गणेशपूजाले सद्बुद्धि, शुभारम्भ र कार्यसिद्धिको कामना गर्ने धार्मिक अर्थ बोकेको छ।
त्यसैले लक्ष्मीपूजाको अवसरमा केवल ‘धन प्राप्त होस्’ भन्ने कामनामा सीमित नभई ‘धनलाई सही ढङ्गले आर्जन गर्न सकूँ, सदुपयोग गर्न सकूँ र अरूको हितमा परिचालन गर्न सकूँ’ भन्ने सङ्कल्प गर्नु पनि यसको गहन सन्देश हो।
निष्कर्ष : लक्ष्मीपूजा समृद्धिको कामनासँगै जिम्मेवारीको पर्व
लक्ष्मीपूजा वैदिक श्रीसूक्तको स्तुति, पुराणपरम्पराको धार्मिक आस्था, ज्योतिषीय मुहूर्त, दीपदान र गृहस्थ जीवनको आर्थिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यसले धन, अन्न, ऐश्वर्य, स्वास्थ्य, सुख र शान्तिको कामना गर्न प्रेरित गर्छ। तर यसको वास्तविक मर्मलाई केवल धन प्राप्तिको धार्मिक उपायका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। स्वच्छता, अनुशासन, परिश्रम, इमानदारी, बचत, दान र विवेकपूर्ण आर्थिक व्यवहारलाई जीवनमा अपनाउनु पनि लक्ष्मीपूजाको सन्देशअनुरूपको आचरण हो।
लक्ष्मीपूजाको सार यही हो—सम्पत्ति आर्जन गर्दा धर्म र इमानदारी नछुटोस्, धनको उपयोग गर्दा विवेक नहराओस्, परिवारमा प्रेम र सद्भाव कायम रहोस् तथा समृद्धि समाजको कल्याणसँग जोडियोस्।
माता महालक्ष्मीको कृपा सबैको जीवनमा सुख, शान्ति, सद्बुद्धि, स्वास्थ्य र सत्कर्मको प्रेरणाका रूपमा प्रकट होस् भन्ने कामनासहित दीपावली तथा लक्ष्मीपूजाको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना।
