एस् ए एन् एन् न्यूज
विज्ञान र ज्योतिषलाई एउटै तराजुमा राखेर हेर्न मिल्छ कि मिल्दैन? ज्योतिष विज्ञान हो कि विश्वासको विषय? ग्रह–नक्षत्रको अध्ययनले मानव जीवनसँग कस्तो सम्बन्ध राख्छ? यी प्रश्नहरू नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरि लामो समयदेखि बहसको विषय बन्दै आएका छन्। विज्ञानले प्रमाण, प्रयोग र परीक्षणलाई आधार मान्छ भने ज्योतिषले ग्रह, नक्षत्र, समय, गणितीय गणना तथा परम्परागत शास्त्रीय मान्यतालाई आधार बनाएर मानिसको जीवन र घटनाको व्याख्या गर्ने प्रयास गर्छ। त्यसैले विज्ञान र ज्योतिषबीच केही ऐतिहासिक तथा अध्ययनगत सम्बन्ध भए पनि दुवैलाई पूर्ण रूपमा एउटै विषय मान्नु उचित हुँदैन।
विज्ञान भनेको के हो?
विज्ञान भनेको प्रकृति, पदार्थ, ऊर्जा, जीव, ब्रह्माण्ड तथा विभिन्न घटनालाई व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गर्ने ज्ञानको पद्धति हो। कुनै कुरा वैज्ञानिक रूपमा स्वीकार गर्न त्यसलाई अवलोकन, परीक्षण, मापन, पुनःपरीक्षण र प्रमाणका आधारमा जाँच गर्न सकिने हुनुपर्छ।
आकाशमा सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह र ताराहरू कसरी चल्छन्? पृथ्वी किन घुम्छ? ग्रहहरूको गति कस्तो हुन्छ? ऋतु परिवर्तन किन हुन्छ? ग्रहण कसरी लाग्छ? यस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा मानव सभ्यताले खगोलीय अध्ययनको विकास गर्यो। यही अध्ययनको आधुनिक रूपबाट खगोल विज्ञान अर्थात् Astronomy विकसित भयो।
विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको कुनै निष्कर्षलाई केवल विश्वासका आधारमा स्वीकार नगरी प्रमाणका आधारमा परीक्षण गर्नु हो। आज अन्तरिक्षयानदेखि उपग्रहसम्म, मौसम पूर्वानुमानदेखि सञ्चार प्रविधिसम्म विज्ञानकै विकासका परिणाम हुन्।
ज्योतिष भनेको के हो?
ज्योतिष दक्षिण एसियाली सभ्यतामा हजारौँ वर्षदेखि विकसित हुँदै आएको एउटा परम्परागत ज्ञान प्रणाली हो। विशेषगरी वैदिक ज्योतिषमा सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र, राशि, लग्न, दशा, गोचर आदि आधारमा समय र मानव जीवनसँग सम्बन्धित विभिन्न विषयको अध्ययन गरिन्छ।
ज्योतिषको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष गणितीय ज्योतिष हो। ग्रहहरूको स्थिति, तिथि, नक्षत्र, योग, करण, ग्रहण आदिको गणना गर्ने परम्परा अत्यन्त पुरानो छ। पञ्चाङ्ग निर्माणदेखि विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानका समय निर्धारणसम्म ज्योतिषीय गणनाको प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ।
तर ज्योतिषको अर्को पक्ष भविष्यवाणी र फलितसँग सम्बन्धित छ। जन्मसमय र ग्रहस्थितिको आधारमा व्यक्तिको स्वभाव, जीवनका सम्भावित उतारचढाव, समयको प्रकृति आदिको व्याख्या गर्ने परम्परा यसैअन्तर्गत पर्छ।
विज्ञान र ज्योतिषबीचको मुख्य फरक
विज्ञान र ज्योतिष दुवैले आकाशीय पिण्ड र समयसँग सम्बन्धित विषयलाई छोएका हुन सक्छन्, तर दुवैको अध्ययन पद्धति र प्रमाणको स्वरूप फरक छ।
विज्ञानमा कुनै सिद्धान्त प्रयोगशाला, अवलोकन, तथ्याङ्क र पुनःपरीक्षणबाट जाँचिन्छ। एउटै परिस्थितिमा अर्को अनुसन्धानकर्ताले पनि परीक्षण गरेर समान परिणाम प्राप्त गर्न सक्ने अपेक्षा गरिन्छ।
ज्योतिषमा भने शास्त्रीय ग्रन्थ, ग्रहस्थितिको गणना, परम्परागत नियम, अनुभव र व्याख्यात्मक पद्धतिको ठूलो भूमिका हुन्छ। विशेषगरी फलित ज्योतिषका धेरै दाबीहरू आधुनिक वैज्ञानिक विधिबाट समान रूपमा प्रमाणित भएका छैनन्।
त्यसैले ज्योतिषलाई आधुनिक प्राकृतिक विज्ञानसँग ठ्याक्कै बराबर राख्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन। तर यसको अर्थ ज्योतिषसँग सम्बन्धित सबै कुरा एउटै किसिमले अस्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने पनि होइन। ज्योतिषको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, गणितीय र सामाजिक पक्षलाई छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ।
ज्योतिषीको दृष्टिमा विज्ञान
परम्परागत ज्योतिषीहरूको दृष्टिकोणबाट हेर्दा विज्ञान र ज्योतिषबीच विरोधभन्दा पनि संवाद हुनुपर्ने धारणा पाइन्छ। एक ज्योतिषीका लागि ग्रह र नक्षत्र केवल आकाशमा रहेका वस्तु मात्र होइनन्; तिनको गति र समयसँग सम्बन्धित गणना पनि ज्योतिषको अध्ययनको आधार हो।
आधुनिक ज्योतिषीले खगोल विज्ञानबाट प्राप्त ग्रहहरूको वास्तविक स्थिति, ग्रहणको समय, नक्षत्रहरूको स्थान र अन्य खगोलीय तथ्य प्रयोग गरेर आफ्नो गणना अझ व्यवस्थित बनाउन सक्छन्।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा बुझ्नुपर्छ—ग्रह कहाँ छन् भन्ने वैज्ञानिक रूपमा मापन गर्न सकिन्छ; ती ग्रहहरूको स्थितिले व्यक्तिको भविष्यमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने ज्योतिषीय व्याख्या भने छुट्टै दाबी हो।
यही अन्तर बुझ्नु विज्ञान र ज्योतिषको बहसमा सबैभन्दा आवश्यक कुरा हो।
के ज्योतिष र विज्ञान बराबर हुन्?
सीधा उत्तर हो—आधुनिक वैज्ञानिक परिभाषाअनुसार ज्योतिष र विज्ञान बराबर विषय होइनन्।
खगोल विज्ञान र ज्योतिषलाई एउटै कुरा मान्नु पनि सही हुँदैन। खगोल विज्ञानले ब्रह्माण्डका वस्तुहरूको भौतिक प्रकृति, गति, उत्पत्ति र विकासको अध्ययन गर्छ। ज्योतिषले भने ती आकाशीय अवस्थालाई समय, मानव जीवन र घटनासँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा राख्छ।
तर इतिहासको एउटा रोचक पक्ष के हो भने प्राचीन समयमा आजको जस्तो स्पष्ट विषयगत विभाजन थिएन। आकाशको अध्ययन, पात्रो निर्माण, ऋतुको गणना, ग्रहणको पूर्वानुमान र धार्मिक समय निर्धारणजस्ता विषयहरू एकअर्कासँग जोडिएका थिए। समयसँगै यी अध्ययनका क्षेत्र अलग-अलग विकसित भए।
त्यसैले आज Astronomy र Astrology एउटै होइनन्, तर इतिहासमा दुवैको विकासक्रममा आकाशीय अवलोकन र गणनाको साझा पृष्ठभूमि रहेको देखिन्छ।
ज्योतिषको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व
ज्योतिषलाई केवल भविष्य बताउने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्नु यसको व्यापक सामाजिक भूमिकालाई सीमित गर्नु हो।
नेपाल र दक्षिण एसियाली समाजमा विवाहको साइत, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, धार्मिक अनुष्ठान, पर्व, पञ्चाङ्ग, तिथि, नक्षत्र तथा विभिन्न संस्कारमा ज्योतिषीय परम्पराको प्रभाव लामो समयदेखि रहँदै आएको छ।
धेरै मानिसका लागि ज्योतिष धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएको विषय हो। यसले उनीहरूलाई समय, संस्कार र निर्णयबारे एउटा परम्परागत ढाँचा प्रदान गर्छ।
यद्यपि ज्योतिषीय परामर्श लिँदा त्यसलाई अन्तिम र निर्विवाद वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। विशेषगरी स्वास्थ्य, कानुनी विषय, आर्थिक लगानी वा अन्य संवेदनशील निर्णयमा प्रमाणमा आधारित विशेषज्ञको सल्लाहलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
विज्ञानको महत्त्व किन फरक छ?
विज्ञानको महत्त्व आधुनिक जीवनका लगभग प्रत्येक क्षेत्रमा देखिन्छ। औषधि, स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार, यातायात, कृषि, ऊर्जा, कम्प्युटर, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, मौसम विज्ञान र वातावरण संरक्षणसम्म वैज्ञानिक अनुसन्धानको प्रत्यक्ष भूमिका छ।
विज्ञानले मानिसलाई “किन?” भन्ने प्रश्न सोध्न सिकाउँछ। त्यसपछि प्रमाण खोज्छ, परीक्षण गर्छ र आवश्यक परे पुरानो निष्कर्षसमेत संशोधन गर्छ।
यही कारण विज्ञान स्थिर विश्वासभन्दा बढी परीक्षण र सुधार हुँदै जाने ज्ञानको प्रक्रिया हो।
ज्योतिषमा पनि अध्ययन र जिम्मेवारी आवश्यक
ज्योतिषको अध्ययन गर्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो विषयप्रति गम्भीर र जिम्मेवार हुन आवश्यक छ। केवल डर देखाएर, ग्रहदोषको नाममा अनावश्यक खर्च गराएर वा निश्चित भविष्यवाणीलाई शतप्रतिशत सत्यका रूपमा प्रस्तुत गरेर ज्योतिषको प्रतिष्ठा बढ्दैन।
एक जिम्मेवार ज्योतिषीले आफ्नो गणना, शास्त्रीय आधार र व्याख्याको सीमा बुझ्नुपर्छ। “यो निश्चित रूपमा हुनेछ” भन्नुभन्दा “ज्योतिषीय परम्पराअनुसार यस्तो सम्भावना वा संकेत मानिन्छ” भन्ने शैली बढी जिम्मेवार हुन्छ।
यसले ज्योतिषप्रतिको विश्वास राख्ने मानिसलाई पनि भ्रम र अन्धविश्वासबाट जोगाउन मद्दत गर्छ।
विज्ञान र ज्योतिषबीच संवाद सम्भव छ
विज्ञान र ज्योतिषलाई अनावश्यक रूपमा एकअर्काका शत्रु बनाउनु आवश्यक छैन। विज्ञानले आफ्नो क्षेत्रमा प्रमाण खोजिरहन्छ भने ज्योतिषलाई ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, गणितीय र दार्शनिक परम्पराका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
ज्योतिषका कुनै दाबीलाई वैज्ञानिक रूपमा परीक्षण गर्न सकिन्छ भने त्यसलाई परीक्षण गर्नुपर्छ। परीक्षणबाट प्रमाणित भयो भने त्यसको वैज्ञानिक महत्त्वबारे थप अनुसन्धान गर्न सकिन्छ। प्रमाणित भएन भने त्यसलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।
यसरी हेर्दा विश्वासको सम्मान र प्रमाणको सम्मान दुवै एकैसाथ गर्न सकिन्छ।
अन्ततः फरक बुझौँ, विवाद होइन
विज्ञानले प्रमाण र प्रयोगमा आधारित भएर प्रकृतिलाई बुझ्ने प्रयास गर्छ। ज्योतिषले परम्परागत गणना, ग्रह–नक्षत्र, समय र मानवीय जीवनबीच सम्बन्ध खोज्ने प्रयास गर्छ।
दुवैका उद्देश्य र पद्धति समान छैनन्। त्यसैले “ज्योतिष नै विज्ञान हो” वा “ज्योतिषको कुनै ऐतिहासिक र बौद्धिक मूल्य नै छैन” भन्ने दुई अतिवादी धारणा दुवैबाट बच्नु आवश्यक छ।
सबैभन्दा सन्तुलित दृष्टिकोण भनेको विज्ञानलाई विज्ञानकै मापदण्डमा र ज्योतिषलाई ज्योतिषकै ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भमा अध्ययन गर्नु हो।
आजको युगमा ज्योतिषीले पनि विज्ञानबाट आएका तथ्य र प्रविधिलाई सम्मान गर्नुपर्छ, वैज्ञानिकले पनि ज्योतिषको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक प्रभावलाई अध्ययनको विषयका रूपमा हेर्न सक्छ। तर कुनै ज्योतिषीय दाबीलाई वैज्ञानिक तथ्य भन्नुअघि त्यसका लागि वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
