एस् ए एन् एन् न्यूज
परिचय
विश्वका विभिन्न ठाउँहरूको विकास यात्रा हेर्दा हङकङ एउटा विशेष उदाहरणका रूपमा अगाडि आउँछ। सीमित भूगोल, थोरै प्राकृतिक स्रोत र सुरुआती अवस्थामा सामान्य तटीय बस्तीका रूपमा रहेको हङकङ आज विश्वकै महत्वपूर्ण वित्तीय, व्यापारिक र व्यावसायिक केन्द्रहरूमध्ये एक बनेको छ। यो परिवर्तन कुनै एक व्यक्ति, एउटा नीति वा छोटो समयको प्रयासबाट सम्भव भएको होइन, बरु लामो समयसम्म कायम राखिएको आर्थिक सोच, सक्षम प्रशासन, कानुनी शासन, पूर्वाधार विकास, शिक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र निजी क्षेत्रलाई दिइएको अवसरको संयुक्त परिणाम हो। हङकङको अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ—देश विकास गर्न प्राकृतिक स्रोत मात्र पर्याप्त हुँदैन, उपलब्ध सम्भावनालाई सही नीति र सक्षम व्यवस्थापनमार्फत आर्थिक शक्तिमा बदल्न सक्ने क्षमता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
सामान्य बस्तीबाट आर्थिक केन्द्रसम्म
हङकङको प्रारम्भिक अवस्था आजको जस्तो आधुनिक र समृद्ध थिएन। त्यहाँ मुख्य रूपमा माछा मार्ने समुदाय, साना बस्ती र सीमित कृषि गतिविधि थिए, जबकि खेतीयोग्य जमिन कम भएकाले ठूलो मात्रामा कृषि उत्पादन गर्न सम्भव थिएन र औद्योगिक विकासका लागि आवश्यक प्राकृतिक स्रोत पनि प्रशस्त थिएनन्। तर हङकङसँग एउटा ठूलो सम्भावना थियो—यसको भौगोलिक अवस्थिति। चीनको दक्षिणी तटमा रहेको र महत्वपूर्ण समुद्री मार्गसँग जोडिएको स्थान भएकाले हङकङ व्यापार तथा समुद्री आवतजावतका लागि स्वाभाविक रूपमा महत्वपूर्ण बन्न सक्ने अवस्था थियो। यही सम्भावनालाई पहिचान गरेर त्यसलाई व्यापार, बन्दरगाह, वित्त र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीसँग जोड्दै लैजानु हङकङको विकास यात्राको एउटा महत्वपूर्ण आधार बन्यो।
व्यापार र खुला अर्थतन्त्र
सन् १८४२ पछि हङकङमा आधुनिक प्रशासनिक तथा व्यापारिक संरचनाको विकास हुँदै गयो र यसको बन्दरगाहले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा आफ्नो महत्व विस्तार गर्न थाल्यो। समयसँगै बैंकिङ, बीमा, यातायात, सञ्चार तथा अन्य व्यावसायिक सेवाहरू विकसित भए, जसले हङकङलाई एशियाको महत्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र बनाउँदै लग्यो। यसको आर्थिक विकासमा खुला बजारको अवधारणाले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। व्यवसाय गर्न चाहने मानिसलाई धेरै अनावश्यक अवरोध नदिने, लगानीका लागि तुलनात्मक रूपमा स्थिर वातावरण बनाउने, निजी क्षेत्रलाई सक्रिय हुन दिने र सरल तथा पूर्वानुमान गर्न सकिने आर्थिक प्रणाली कायम गर्ने सोचले व्यापार तथा उद्यमशीलतालाई विस्तार गर्न सहयोग पुर्यायो।
हङकङको अनुभवबाट एउटा महत्वपूर्ण आर्थिक पाठ लिन सकिन्छ—सरकारले प्रत्येक व्यवसाय आफैँ सञ्चालन गर्नुभन्दा पनि व्यवसाय गर्न चाहने मानिसका लागि राम्रो वातावरण निर्माण गर्नु बढी प्रभावकारी हुन सक्छ। जब नियम स्पष्ट हुन्छन्, लगानीकर्ताले आफ्नो सम्पत्ति र लगानी सुरक्षित रहेको महसुस गर्छन्, व्यवसाय सञ्चालन गर्न अनावश्यक कठिनाइ हुँदैन र प्रतिस्पर्धाका लागि उचित वातावरण हुन्छ, तब निजी क्षेत्रले रोजगारी, उत्पादन, लगानी र आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ। यही सोचले हङकङको अर्थतन्त्रलाई विस्तार गर्न सहयोग गरेको थियो।
उद्योगदेखि वित्तसम्म
सन् १९५० देखि १९८० को दशकसम्म हङकङमा औद्योगिक गतिविधि तीव्र रूपमा बढ्यो। कपडा, इलेक्ट्रोनिक्स, प्लास्टिक तथा विभिन्न उत्पादनमूलक उद्योगहरूको विस्तारसँगै ठूलो संख्यामा रोजगारी सिर्जना भयो, आम्दानी बढ्यो र नयाँ मध्यम वर्गको विकास भयो। तर हङकङले केवल उत्पादनमूलक उद्योगमै आफ्नो भविष्य सीमित गरेन। विश्व अर्थतन्त्र परिवर्तन हुँदै जाँदा उसले आफ्नो आर्थिक संरचनालाई पनि परिवर्तन गर्दै लग्यो र बैंकिङ, वित्तीय सेवा, बीमा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, व्यावसायिक सेवा तथा अन्य उच्च मूल्यका क्षेत्रमा आफ्नो क्षमता विस्तार गर्यो। यही परिवर्तनका कारण हङकङ क्रमशः उत्पादनको केन्द्रबाट विश्वस्तरीय वित्तीय तथा व्यावसायिक केन्द्रका रूपमा विकसित भयो।
नेतृत्वको महत्व
हङकङको विकासमा आर्थिक नीतिसँगै नेतृत्व र प्रशासनको भूमिका पनि महत्वपूर्ण रह्यो। सर जोन काउपरथवेटलाई हङकङको आर्थिक सोचसँग जोडेर विशेष रूपमा चर्चा गरिन्छ। वित्त सचिवका रूपमा उनले अनावश्यक सरकारी हस्तक्षेप घटाउने, सरल कर प्रणाली कायम गर्ने र निजी क्षेत्रलाई आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने अवसर दिने नीतिलाई प्राथमिकता दिए। उनको सोचको मूल आधार सरकार आफैँले सबै आर्थिक गतिविधि नियन्त्रण गर्नुभन्दा व्यवसाय र उद्यमशीलता फस्टाउन सक्ने वातावरण तयार गर्नु हो भन्ने थियो। यस्तो दृष्टिकोणले निजी लगानी, व्यापार र उद्यमशीलताको विकासमा सहयोग पुर्यायो।
त्यसपछि सर मरे म्याक्लिहोजको कार्यकालमा हङकङको विकासले सामाजिक पक्षमा पनि ठूलो गति लियो। शिक्षा, स्वास्थ्य, सार्वजनिक आवास, यातायात तथा नागरिक सेवामा सुधारका कार्यक्रम अघि बढाइए। यसले आर्थिक वृद्धि र नागरिकको जीवनस्तरबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनायो। केवल नयाँ भवन र व्यापारिक कारोबार बढ्नु मात्र विकास होइन, सामान्य नागरिकले राम्रो शिक्षा पाउनु, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच बढ्नु, सुरक्षित आवास पाउनु र सहज यातायातको सुविधा प्राप्त गर्नु पनि विकासकै महत्वपूर्ण हिस्सा हो भन्ने दृष्टिकोणले हङकङको सामाजिक रूपान्तरणमा योगदान पुर्यायो।
शिक्षा र मानव पूँजी
कुनै पनि देशको दीर्घकालीन शक्ति त्यसका प्राकृतिक स्रोतभन्दा पनि मानिसको ज्ञान, सीप र क्षमतामा निर्भर हुन्छ। हङकङले समयसँगै यो कुरालाई महत्व दिँदै शिक्षा तथा दक्ष जनशक्ति निर्माणमा लगानी गर्यो। व्यापार, वित्त, प्रविधि, व्यवस्थापन र अन्य व्यावसायिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति तयार हुँदै गएपछि हङकङले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता बढायो। यसबाट नेपालले पनि ठूलो पाठ सिक्न सक्छ, किनभने नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्भावनामध्ये एउटा यसको युवा जनशक्ति हो। यदि युवालाई गुणस्तरीय शिक्षा, व्यवहारिक सीप, प्रविधिको ज्ञान, उद्यमशीलताको अवसर र आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने वातावरण दिन सकियो भने यही जनशक्ति देशको आर्थिक परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छ।
सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
आर्थिक विकासका लागि पूँजी र उद्योग मात्र पर्याप्त हुँदैनन्, राज्यका संस्थामाथि विश्वास पनि आवश्यक हुन्छ। हङकङले भ्रष्टाचार नियन्त्रण र प्रशासनिक पारदर्शितालाई महत्व दिँदै सार्वजनिक संस्थाहरूलाई बढी जवाफदेही बनाउने प्रयास गर्यो। भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि संस्थागत संरचना बलियो बनाउँदा नागरिक तथा व्यवसायीको राज्यप्रतिको विश्वास बढ्न सक्छ, लगानीकर्ताले सुरक्षित वातावरण महसुस गर्न सक्छन् र सार्वजनिक सेवाको प्रभावकारिता पनि सुधार हुन सक्छ। यसले के देखाउँछ भने सुशासन कुनै अतिरिक्त विषय होइन, आर्थिक विकासकै आधारभूत हिस्सा हो।
पूर्वाधारले खोल्ने अवसर
हङकङको विकासमा बन्दरगाह, विमानस्थल, सडक, रेल, सञ्चार तथा अन्य आधुनिक पूर्वाधारको पनि महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। राम्रो पूर्वाधारले मानिस र सामानको आवतजावतलाई सहज मात्र बनाउँदैन, उत्पादनको लागत घटाउन, व्यापार बढाउन, पर्यटन विस्तार गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग सम्बन्ध जोड्न पनि सहयोग गर्छ। हङकङले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई आधुनिक पूर्वाधारसँग जोडेर त्यसलाई आर्थिक अवसरमा परिवर्तन गर्यो। नेपालका लागि पनि यो विषय अत्यन्त महत्वपूर्ण छ, किनभने नेपालको भौगोलिक विविधता चुनौती भए पनि गुणस्तरीय सडक, ऊर्जा, डिजिटल प्रविधि, हवाई तथा स्थल यातायात र सञ्चार पूर्वाधार विस्तार गर्न सकियो भने यही भूगोललाई आर्थिक सम्भावनामा बदल्न सकिन्छ।
१९९७ पछिको हङकङ
सन् १९९७ जुलाई १ मा हङकङ बेलायतबाट चीनलाई हस्तान्तरण भएपछि यो चीनको विशेष प्रशासनिक क्षेत्रका रूपमा सञ्चालन हुँदै आएको छ। “एक देश, दुई प्रणाली” को अवधारणाअन्तर्गत हङकङले आफ्नो छुट्टै मुद्रा, आर्थिक संरचना र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक तथा वित्तीय भूमिकालाई निरन्तरता दिँदै आएको छ। चीनको विशाल अर्थतन्त्रसँग नजिकको सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीसँगको जोडले हङकङलाई चीन र विश्व बजारबीचको महत्वपूर्ण आर्थिक पुलका रूपमा आफ्नो भूमिका कायम राख्न सहयोग गरेको छ।
आजको हङकङ
आज हङकङ बैंकिङ, वित्तीय सेवा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, बीमा, पर्यटन, व्यावसायिक सेवा तथा पूँजी बजारका क्षेत्रमा विश्वकै महत्वपूर्ण केन्द्रहरूमध्ये एक हो। यसको पूँजी बजारले अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्तालाई चीन तथा एशियाली बजारसँग जोड्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। आधुनिक पूर्वाधार, वित्तीय संस्थाहरू, व्यावसायिक सेवा र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका कारण हङकङले आफ्नो सानो भूगोलभन्दा धेरै ठूलो आर्थिक प्रभाव बनाउन सफल भएको छ। यही कारण हङकङको विकासलाई हेर्दा कुनै क्षेत्रको आकारभन्दा पनि त्यसले आफ्नो सम्भावनालाई कसरी प्रयोग गर्छ भन्ने कुरा बढी महत्वपूर्ण देखिन्छ।
चुनौतीहरू पनि छन्
हङकङको विकास सफल भए पनि त्यहाँ सबै समस्या समाधान भइसकेका छैनन्। सीमित भूमि र अत्यधिक जनघनत्वका कारण आवास तथा जीवनयापनको लागत ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। आर्थिक वृद्धि भए पनि आयको असमानता र सामाजिक अवसरमा रहेको अन्तरका विषयमा पनि बहस हुँदै आएको छ। त्यस्तै चीनसँगको सम्बन्ध, राजनीतिक अधिकार, प्रशासनिक स्वतन्त्रता तथा सामाजिक स्थायित्वसँग जोडिएका विषयहरूले पनि हङकङको वर्तमान र भविष्यबारे निरन्तर चर्चा गराइरहेका छन्। त्यसैले हङकङको विकासलाई केवल सफलताको कथा भनेर हेर्नुभन्दा त्यसका उपलब्धि र चुनौती दुवैलाई बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपालले के सिक्न सक्छ?
नेपालका लागि हङकङको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ भनेको विकासका लागि प्राकृतिक स्रोत मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने हो। नेपालसँग जलस्रोत, पर्यटन, कृषि, जैविक विविधता, युवा जनशक्ति र भौगोलिक सम्भावना प्रशस्त छन्, तर यी सम्भावनालाई वास्तविक आर्थिक शक्तिमा बदल्न स्थिर नीति, सक्षम संस्था, प्रभावकारी प्रशासन र दीर्घकालीन सोच आवश्यक छ। राजनीतिक परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई आर्थिक तथा सामाजिक परिणाममा रूपान्तरण गर्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ।
नेपालले सबैभन्दा पहिले सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा ध्यान दिनुपर्छ। कानुन सबैका लागि समान रूपमा लागू हुने, सरकारी सेवा सरल र पारदर्शी हुने तथा सार्वजनिक पदमा बसेका व्यक्तिहरू जवाफदेही हुने व्यवस्था बलियो बनाउन सके राज्यप्रतिको विश्वास बढ्न सक्छ। त्यसपछि शिक्षा प्रणालीलाई व्यवहारिक सीप, अनुसन्धान, प्रविधि र रोजगारीसँग जोड्न आवश्यक छ। प्रमाणपत्र मात्र दिने शिक्षा प्रणालीले देशको समस्या समाधान गर्न सक्दैन; उत्पादन, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतामा योगदान गर्न सक्ने जनशक्ति तयार पार्नु आवश्यक हुन्छ।
नेपालले निजी क्षेत्रलाई पनि विकासको महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। व्यवसाय सुरु गर्न, उद्योग सञ्चालन गर्न र लगानी गर्न अनावश्यक प्रशासनिक जटिलता कम गर्दै स्पष्ट र स्थिर नीति बनाउन सकियो भने देशभित्र तथा बाहिरको पूँजीलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा आकर्षित गर्न सकिन्छ। त्यस्तै ऊर्जा, सडक, डिजिटल पूर्वाधार, सिँचाइ, यातायात तथा सञ्चारमा दीर्घकालीन लगानी गर्न सके नेपालका उत्पादन र सेवाहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्न सकिन्छ।
नेपालको अर्को ठूलो अवसर युवा जनशक्ति र प्रविधि हो। विश्वमा सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल सेवा तथा अनलाइन व्यवसायको महत्व तीव्र रूपमा बढिरहेको अवस्थामा नेपालले आफ्ना युवालाई आधुनिक सीपसँग जोड्न सके भौगोलिक रूपमा ठूलो बजारबाट टाढा भए पनि विश्व बजारमा सेवा बेच्न सक्ने सम्भावना राख्छ। त्यस्तै जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, सूचना प्रविधि र उत्पादनमूलक उद्योगलाई निर्यातसँग जोड्न सकियो भने नेपालको अर्थतन्त्रलाई थप उत्पादनमुखी र आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ।
निष्कर्ष
हङकङको विकास यात्रा एउटा सामान्य तटीय बस्तीबाट विश्व अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण केन्द्रसम्म पुगेको उदाहरण हो, तर यसको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा केवल आर्थिक सफलता होइन, सीमित सम्भावनालाई सही नीति, सक्षम नेतृत्व, सुशासन, शिक्षा, पूर्वाधार, निजी क्षेत्र र मेहनती नागरिकहरूको प्रयासमार्फत ठूलो अवसरमा बदल्न सकिन्छ भन्ने हो। हङकङसँग नेपालको राजनीतिक, भौगोलिक र ऐतिहासिक अवस्था समान छैन, त्यसैले त्यसको विकास मोडललाई जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्नुभन्दा त्यसबाट उपयोगी सिद्धान्त र नीति सिक्नु बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालसँग विकासका लागि आवश्यक धेरै सम्भावना पहिले नै छन्, आवश्यकता केवल ती सम्भावनालाई सही दिशामा परिचालन गर्ने राष्ट्रिय इच्छाशक्ति, दीर्घकालीन योजना, स्थिर नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनको हो। यदि नेपालले सुशासन सुधार्न, शिक्षा र सीपमा लगानी गर्न, निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्न, पूर्वाधार निर्माणलाई गति दिन, उत्पादन र निर्यात बढाउन तथा युवालाई देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्न सक्यो भने आर्थिक समृद्धिको आधार बलियो बनाउन सकिन्छ। अन्ततः विकास कुनै चमत्कारबाट हुने कुरा होइन; यो सही नीति, सक्षम नेतृत्व, बलियो संस्था, मेहनती नागरिक र लामो समयसम्म निरन्तर गरिने प्रयासको परिणाम हो।
लेखक परिचय
शंकर भण्डारी राजनीतिक शास्त्रमा पीएचडी गरिरहनुभएका शोधकर्ता तथा लेखक हुनुहुन्छ। हाल उहाँ अमेरिकामा बसिरहनुभएको छ। उहाँले संसारभरिका राजनीतिक, सामाजिक तथा समसामयिक विषयवस्तुहरूमा अध्ययन, अनुसन्धान तथा आफ्ना विचारहरू लेख्दै आउनुभएको छ। राजनीति, समाज, अर्थतन्त्र र विश्वपरिस्थितिसँग सम्बन्धित विभिन्न विषयमा उहाँले आफ्ना दृष्टिकोण तथा विश्लेषण प्रस्तुत गर्दै आउनुभएको छ।
