धर्म डंगोल
२०८२ साल भदौ २३ गतेबाट सडकमा देखिएको जेन्जी आन्दोलनलाई आज एक वर्षको दूरीबाट हेर्दा यो केवल सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिबन्धविरुद्धको क्षणिक आक्रोश थिएन भन्ने कुरा अझ स्पष्ट हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमाथिको सरकारी प्रतिबन्ध तत्कालीन चिंगारी थियो; त्यसको पछाडि वर्षौँदेखि जम्दै आएको भ्रष्टाचारप्रतिको वितृष्णा, राजनीतिक संरक्षणवाद, नातावाद, बेरोजगारी, अवसरको असमानता, विदेशिन बाध्य युवाको पीडा र राज्यप्रतिको घट्दो विश्वास थियो। आन्दोलनको पहिलो दिन ठूलो संख्यामा युवाहरू सडकमा उत्रिए र राज्यको बल प्रयोगपछि स्थिति हिंसात्मक बन्दै गयो। त्यस क्रममा ठूलो मानवीय क्षति भयो र त्यसपछिका घटनाले नेपालको राजनीतिक संरचनामै ठूलो उथलपुथल ल्यायो। पछिल्लो मूल्याङ्कनअनुसार ८ र ९ सेप्टेम्बरका घटनामा ७६ जनाको मृत्यु र २,६३८ जना घाइते भएका छन।
जेन्जी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो महत्व भनेको यसले नेपाली राजनीतिमा पुस्तान्तरणको प्रश्नलाई सडकबाट सत्ताको केन्द्रसम्म पुर्याउनु हो। लामो समयदेखि राजनीतिक दल, तिनका नेतृत्व र राज्य संयन्त्रमाथि प्रश्न उठाउँदै आएका युवाहरूले पहिलोपटक आफ्नो असन्तुष्टिलाई संगठित राजनीतिक दबाबमा रूपान्तरण गरे। यो कुनै परम्परागत दलको झण्डामुनि जन्मिएको आन्दोलन थिएन; विद्यार्थी, युवा, डिजिटल अभियन्ता र नागरिक तहका स्वतःस्फूर्त नेटवर्क यसको आधार बने। अनुसन्धानहरूले पनि यस आन्दोलनलाई प्रतिनिधित्व, सम्मान, सार्थक राजनीतिक सहभागिता, भ्रष्टाचारविरुद्धको असन्तुष्टि र पुरानो राजनीतिक नेतृत्वसँग युवापुस्ताको बढ्दो दूरीसँग जोडेर हेरेका छन्।
तर यसको यथार्थलाई केवल ‘युवाले क्रान्ति गरे र व्यवस्था बदलियो’ भनेर बुझ्नु पनि अधुरो हुन्छ। आन्दोलनले सत्ता परिवर्तन गर्न सक्यो, पुरानो राजनीतिक नेतृत्वको वैधतामाथि गम्भीर प्रश्न उठायो र नेपालको राजनीतिमा नयाँ शक्ति र नयाँ नेतृत्वको बाटो खोल्यो। तर सडकमा रगत बगाएका युवाको जीवनमा परिवर्तन कति आयो भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ। आन्दोलनमा घाइते भएका धेरै युवाका परिवारले उपचार, रोजगारी, राहत र पुनर्स्थापनाका प्रतिबद्धता पूरा नभएको गुनासो गरिरहेका छन्। एक वर्षपछि पनि आन्दोलनमा घाइते भएका र मृतकका परिवारका लागि परिवर्तनको अर्थ दैनिक जीवनमा अनुभूत हुने न्याय र सम्मान बन्न सकेको छैन भन्ने प्रश्न उठिरहेको छ।
यहीँबाट जेन्जी आन्दोलनको सबैभन्दा कठोर परीक्षा सुरु हुन्छ। आन्दोलनले भ्रष्टाचारको विरोध गर्यो, तर भ्रष्टाचार घट्यो कि घटेन? जवाफदेहिता माग्यो, तर राज्यका संस्थाहरू कति जवाफदेही भए? अवसरको समानता माग्यो, तर युवाले रोजगारीका लागि विदेशिनुपर्ने बाध्यता कति घट्यो? राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन भयो, तर राजनीतिक संस्कार परिवर्तन भयो कि केवल कुर्सीमा बस्ने अनुहार परिवर्तन भए? यी प्रश्नको उत्तर इतिहासले नाराबाट होइन, परिणामबाट खोज्नेछ। किनकि कुनै पनि आन्दोलनको वास्तविक सफलता सरकार ढाल्न सक्नुमा मात्र हुँदैन; त्यसले राज्य सञ्चालनको चरित्र बदल्न सक्यो कि सकेन भन्ने कुराले त्यसको ऐतिहासिक मूल्य निर्धारण गर्छ।
अर्को महत्वपूर्ण यथार्थ के हो भने आन्दोलनको स्वतःस्फूर्त चरित्र यसको शक्ति पनि थियो र कमजोरी पनि। परम्परागत पार्टी संरचनाबाट मुक्त भएकाले यसले छोटो समयमा ठूलो जनसमर्थन प्राप्त गर्न सक्यो। तर स्पष्ट संगठनात्मक संरचना, दीर्घकालीन राजनीतिक कार्यक्रम, संस्थागत नेतृत्व र परिवर्तन कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट संयन्त्रको अभावले आन्दोलनपछि उठेका प्रश्नहरूलाई व्यवस्थित ढंगले सम्बोधन गर्न कठिन बनायो। अध्ययनहरूले पनि आन्दोलनको सुरुवाती डिजिटल र विकेन्द्रीकृत शक्ति अत्यन्त प्रभावशाली भए पनि त्यसलाई शासन, नीति र संस्थागत परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्नु ठूलो चुनौती भएको देखाएका छन्।
त्यसैले जेन्जी आन्दोलनलाई न अन्धभक्त भएर महिमामण्डन गर्नुपर्छ, न त त्यसलाई केवल अराजक भीडको रूपमा खारेज गर्न मिल्छ। यसको जन्मको पीडा वास्तविक थियो, युवाको असन्तुष्टि वास्तविक थियो, राज्यप्रतिको अविश्वास वास्तविक थियो र आन्दोलनमा भएको मानवीय क्षति पनि वास्तविक इतिहास हो। त्यस्तै, आन्दोलनका क्रममा सार्वजनिक तथा निजी सम्पत्तिमा भएको क्षति, हिंसा र अराजकतालाई पनि कुनै राजनीतिक उद्देश्यको नाममा सामान्यीकरण गर्न सकिँदैन। लोकतन्त्रको रक्षा गर्ने आन्दोलन आफैं लोकतान्त्रिक मूल्य, कानुनी शासन र नागरिक जीवनको सुरक्षाप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ। आन्दोलनले राज्यलाई जवाफदेही बनाउने माग गर्यो भने आन्दोलनको नाममा हुने गलत कामलाई पनि त्यही नैतिक मापदण्डले प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ।
एक वर्षपछि जेन्जी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि शायद नेपाली युवाको राजनीतिक मनोविज्ञान बदलिनु हो। यसले ‘राजनीति भनेको पुराना नेताहरूको विषय हो’ भन्ने धारणालाई चुनौती दियो। मोबाइलको स्क्रिनमा असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने पुस्ता सडकमा आयो, सडकमा आएको पुस्ताले राज्यको नेतृत्व परिवर्तन गर्न सक्ने शक्ति देखायो। तर अब यही पुस्ताले आफूले खोजेको परिवर्तनको परिभाषा अझ स्पष्ट बनाउनुपर्नेछ। आक्रोशले सत्ता परिवर्तन गर्न सक्छ; तर नीति, संस्था, सुशासन, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, न्याय र आर्थिक अवसर निर्माण गर्न विचार, संगठन, क्षमता र निरन्तरता चाहिन्छ।
त्यसैले जेन्जी आन्दोलनको दोस्रो वर्षको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न ‘कसले जित्यो?’ होइन, ‘जनताले के पाए?’ भन्ने हुनुपर्छ। आन्दोलनका शहीद र घाइतेको नाममा भाषण गरेर मात्र इतिहासप्रति न्याय हुँदैन। उनीहरूको बलिदानलाई सार्थक बनाउन निष्पक्ष छानबिन, पीडितको सम्मानपूर्ण पुनर्स्थापना, दोषीमाथि कानुनी कारबाही, भ्रष्टाचारविरुद्ध प्रभावकारी संस्था, पारदर्शी शासन, युवाका लागि रोजगारी र राज्यका प्रत्येक तहमा जवाफदेहिता आवश्यक छ। आन्दोलनले उठाएका मागलाई फेरि चुनावी नारामा सीमित गरियो भने त्यो आन्दोलनको आत्मामाथिको अर्को धोका हुनेछ।
एक वर्षपछि जेन्जी आन्दोलन इतिहासको एउटा मिति मात्र होइन, नेपाली राज्यलाई दिइएको एउटा कठोर ऐना हो। त्यस ऐनामा युवाले आफ्नो निराशा देखे, नागरिकले आफ्नो आक्रोश देखे र राज्यले आफ्नो कमजोरी देख्यो। अब प्रश्न यति मात्र हो—त्यो ऐना हेरेर हामी अनुहार मात्र बदल्छौँ कि चरित्र पनि बदल्छौँ? सत्ता परिवर्तन जेन्जी आन्दोलनको अन्त्य हुन सक्दैन; सुशासन, न्याय, अवसर र सम्मानमा आधारित नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नु नै त्यस आन्दोलनको वास्तविक गन्तव्य हुनुपर्छ। यदि एक वर्षपछि पनि सडकमा रगत बगाएका युवाका परिवारले न्याय खोजिरहनुपर्छ, घाइतेहरू उपचार र पुनर्स्थापनाको प्रतीक्षामा बस्नुपर्छ र सामान्य युवा भविष्य खोज्दै विदेशिन बाध्य हुनुपर्छ भने इतिहासले एक दिन कठोर प्रश्न गर्नेछ—जेन्जी आन्दोलनले सरकार त बदल्यो, तर के उसले शासन गर्ने तरिका बदल्न सक्यो? यही प्रश्नको इमानदार उत्तर नै अब यसको वास्तविक सफलता वा असफलताको मापदण्ड हुनेछ।
