सलिना शाक्य
भारतमा प्रत्येक १२ वर्षमा लाग्ने महाकुम्भ मेला अबको करिब एक महिना पछि सुरु हुदैछ । महाकुम्भ मेला भारतका प्रयागराज, हरिद्वार, नासिक र उज्जैनमा आयोजना गरिन्छ । यसपटकको महाकुम्भ मेला प्रयागराजमा आयोजना हुनेछ । यस अवधिमा ४० करोड भक्तजन पवित्र संगममा स्नान गर्न आउने आयोजकले अनुमान गरेका छन् ।
माघ १३ गतेदेखि सुरु हुने यो मेला फागुन २६ गतेसम्म चल्नेछ । यसअघि २०१३ मा प्रयागराजमा महाकुम्भ आयोजना गरिएको थियो । सुन्दै अचम्म लाग्ने यो मेलाको लागि प्रयागराजमा पवित्र नदीहरूको किनारमा एउटा अस्थायी शहर निर्माण भइरहेको छ । यो यति विशाल हुने अपेक्षा गरिएको छ कि यो अन्तरिक्षबाट देख्न सकिने बताईएको छ । अहिले सम्मको इतिहासमा यो सबैभन्दा ठूलो भेला हुनेछ ।
६ हप्ताको लामो कुम्भ मेलाका क्रममा संयुक्त राज्य अमेरिका र क्यानाडाको जनसङ्ख्याभन्दा बढी ४० करोड तीर्थयात्रीका लागि भारतीय अधिकारीहरूले तयारी गरिरहेका छन । पवित्र गङ्गा, यमुना र पौराणिक सरस्वती नदीहरूको सङ्गम स्थलमा प्रत्येक १२ वर्षमा एक पटक धार्मिक श्रद्धा र अनुष्ठान स्नानको सहस्राब्दी पुरानो पवित्र कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ ।
भारतको राज्य उत्तर प्रदेशको पहिले इलाहाबाद भनिने प्रयागराजको बाढी मैदानमा म्यानहट्टनको दुई तिहाइ क्षेत्रफल बराबरको विशाल तम्बु (पाल) शहर निर्माण भइरहेको छ । “करिब ३५ देखि ४० करोड भक्तजनले मेलाको भ्रमण गर्नेछन्, त्यसैले तपाईंले तयारीको स्तर कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ”, महोत्सवका प्रवक्ता विवेक चतुर्वेदीले भनेका छन् ।
कुम्भका लागि तयारी गर्नु भनेको नयाँ देश स्थापना गर्नु जस्तै हो । यसमा सडक, प्रकाश, आवास र ढलको आवश्यकता पर्छ । ‘यस कार्यक्रमलाई अद्वितीय बनाउने कुरा यसको आकार र कसैलाई निमन्त्रणा नपठाइने तथ्य हो… सबैजना आफ्नै इच्छाले पुग्दछन शुद्ध विश्वासले प्रेरित भएर’ ।’
करिब एक लाख ५० हजार शौचालय निर्माण गरिएका छन्, ६८ हजार एलइडी बत्तीका खम्बाहरू खडा गरिएका छन् र सामुदायिक भान्साघरहरूले एकै समयमा ५० हजार मानिसलाई खाना दिन सक्छन् ।
कुम्भ मेला एउटा प्राचीन उत्सव हो । यसको उत्पत्ति हिन्दू पौराणिक कथाहरूमा निहित छ । नदीहरूको सङ्गममा डुबुल्की लगाउनाले आफ्ना पापहरू पखालिने र ‘मोक्ष’ प्राप्त गर्न मद्दत गर्ने हिन्दूहरू विश्वास गर्छन् । यसले उनीहरूलाई जन्म र मृत्युको चक्रबाट मुक्त गर्नेछ । पौराणिक कथाहरू अनुसार अमरत्वको अमृत भएको घडा वा ‘कुम्भ’ लाई लिएर देवताहरू र राक्षसहरूले युद्ध गरे । युद्धको क्रममा चार थोपा अमृत पृथ्वीमा खस्यो । एक थोपा प्रयागराजमा खस्यो ।अन्य थोपा हरिद्वार, नासिक र उज्जैनमा खसेका थिए । यी तीन शहरमा घुम्ती कुम्भ मेला अन्य वर्षहरूमा आयोजना गरिन्छ, तर प्रयागराजमा प्रत्येक १२ वर्षमा आयोजित मेला सबैभन्दा ठूलो हो ।
कुम्भमेलाको बारेमा कुरा गर्दा खगोल विज्ञानको बारेमा बुझुनु पर्ने ६९ वर्षीय इतिहासकार हेरम्ब चतुर्वेदीले भनेका छन्, ‘बृहस्पतिले एक वर्षमा एउटा राशि चिह्न पार गर्छ, त्यसकारण जब यसले १२ राशि चिह्न पूरा गर्दछ, तब त्यो कुम्भ हुन्छ र, उत्सवको मुख्य भाग ‘ज्ञानी र विद्वान, गरीब र असहायलाई दान दिनु हो ।’ प्रयागराजमा नागा साधुहरू पुगिसकेका घुमन्ते साधु दुर्गम पहाड र जङ्गलबाट हप्तौँसम्म हिँडेर पुगेका यिनीहरू प्राय: ध्यानमा समर्पित हुन्छन् । यिनीहरूले जनवरी १३ मा पहिलो दिनदेखि सुरु हुने ६ वटा सबैभन्दा शुभ स्नान मितिमा बिहानै चिसो नदीको पानीमा जाने नेतृत्व गर्नेछन् ।
