चर्चित ज्योतिषी भवेश भट्टराई
व्रत, पूजा र उत्सव मात्र होइन—आत्मसंयम, संकल्प, दाम्पत्य चेतना र नारी शक्तिको मौलिक पर्व
पोखरा । नेपाली समाजमा तीज भन्नासाथ रातो पहिरन, दर, चुरा, पोते, नाचगान र व्रतको चित्र अगाडि आउँछ। तर हरितालिका तीजको वास्तविक धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ यी बाह्य पक्षभन्दा निकै गहिरो छ। यो पर्व नारीको संकल्पशक्ति, आत्मसंयम, शिव–शक्ति दर्शन, दाम्पत्य जीवनको मंगलकामना र आध्यात्मिक साधनासँग जोडिएको महत्वपूर्ण सनातन परम्परा हो। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने हरितालिका तीजको केन्द्रमा भगवान् शिव र माता पार्वतीको आराधना रहन्छ। पौराणिक आख्यानअनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई आफ्नो जीवनसाथीका रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या र साधना गरेकी थिइन्। यही तपस्या, दृढ इच्छाशक्ति र शिवप्रतिको अटल श्रद्धासँग जोडिएको परम्परालाई हरितालिका व्रतको मूल भाव मानिन्छ।
‘हरितालिका’ नाममै लुकेको छ तीजको कथा ‘हरितालिका’ शब्दलाई परम्परागत रूपमा ‘हरित’ र ‘आलिका’सँग सम्बन्धित गरिन्छ। पौराणिक कथामा पार्वतीका सखीहरूले उनलाई आफ्नो इच्छाविपरीत विवाह हुन नदिन सुरक्षित स्थानमा लगेको प्रसङ्ग आउँछ। त्यही अवस्थामा पार्वतीले शिवलाई प्राप्त गर्ने संकल्पसहित तपस्या गरेको धार्मिक विश्वास छ। यसैले तीजको व्रतलाई केवल श्रीमान्को दीर्घायुका लागि गरिने व्रत भनेर सीमित गर्नु यसको मूल आध्यात्मिक पक्षलाई संकुचित गर्नु हो। यसको मूल सन्देश दृढ संकल्प, पवित्र इच्छा, आत्मअनुशासन र जीवनमा सही सम्बन्धको खोजीसँग जोडिएको छ।
किन गरिन्छ शिव–पार्वतीको पूजा ? तीजमा भगवान् शिवको पूजा गर्नुको कारण यसको मूल कथा र शिव–शक्ति दर्शनमा छ। सनातन दर्शनमा शिव चेतनाका प्रतीक हुन् भने शक्ति सृजनात्मक ऊर्जाको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छिन्। शिव र शक्तिको सम्बन्धलाई सन्तुलन, सहकार्य र सृष्टिको आधारका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। त्यसैले तीजमा शिवलिङ्गमा जल, दूध, बेलपत्र लगायतका सामग्री अर्पण गर्ने, माता पार्वतीको पूजा गर्ने, शिव–पार्वतीको ध्यान गर्ने तथा व्रतकथा श्रवण गर्ने परम्परा छ। धार्मिक दृष्टिले पूजा केवल बाह्य कर्मकाण्ड होइन। यसको मनोवैज्ञानिक पक्ष हेर्दा पनि नियमित पूजा, ध्यान, संयम र संकल्पले मानिसलाई केही समय आफ्नो मन, व्यवहार र जीवनका प्राथमिकताबारे आत्मचिन्तन गर्ने अवसर दिन्छ। तीजको ‘वैदिक’ आधारबारे के बुझ्ने ? तीजलाई ‘वेदमा यही नामले उल्लेख गरिएको पर्व’ भनेर सीधा दाबी गर्नु शास्त्रीय रूपमा सावधानीपूर्वक गर्नुपर्ने विषय हो।
हरितालिका तीजको विशिष्ट व्रतकथा र विधि मुख्यतः पौराणिक आख्यान तथा धर्मशास्त्रीय व्रतपरम्परासँग सम्बन्धित छ। अर्थात् यसको धार्मिक जरा सनातन परम्पराको व्यापक शिव–शक्ति आराधना, व्रत, तपस्या र पौराणिक आख्यानमा खोज्नुपर्छ। त्यसैले तीजलाई ‘प्रत्यक्ष वैदिक संहितामा वर्णित पर्व’ भन्दा पौराणिक–धार्मिक व्रतपरम्परामा विकसित शिव–पार्वती आराधनाको पर्व भन्नु बढी शास्त्रीय र तथ्यपरक हुन्छ। विवाहित र अविवाहित महिलाका लागि तीजको अर्थ परम्परामा विवाहित महिलाले दाम्पत्य जीवनको सुख, पारिवारिक शान्ति, सौभाग्य र पतिको मंगलकामनाका लागि तीजको व्रत बस्ने गरेको पाइन्छ। अविवाहित युवतीहरूले भने योग्य जीवनसाथी तथा सुखी वैवाहिक जीवनको कामनासहित व्रत गर्ने परम्परा छ। तर तीजको सन्देशलाई केवल विवाहसँग मात्र जोड्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। आधुनिक सन्दर्भमा यसलाई नारीको आत्मबल, इच्छाशक्ति, आत्मनिर्णय, मानसिक अनुशासन र सामाजिक एकताको पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। ‘निर्जला व्रत’ नै तीजको सम्पूर्ण अर्थ होइन तीजसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण विषय हो—व्रत।
कतिपय महिलाले निराहार वा निर्जला व्रत बस्ने परम्परा पालना गर्छन्। तर व्रतको उद्देश्य शरीरलाई अनावश्यक कष्ट दिनु मात्र होइन। व्रतको मूल भावना संयम, श्रद्धा, आत्मनियन्त्रण र आध्यात्मिक संकल्प हो। त्यसैले उमेर, स्वास्थ्य र शारीरिक अवस्थाअनुसार व्रतको स्वरूप अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ। धार्मिक आस्था र स्वास्थ्यबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै आजको समयमा व्रतको व्यावहारिक अर्थ हुन सक्छ। दर र तीजको सामाजिक पक्ष तीजको अघिल्लो दिन दर खाने चलन नेपाली समाजमा विशेष लोकप्रिय छ। दरले धार्मिक व्रतपूर्वको सामाजिक भेटघाट, आत्मीयता र सामूहिकताको संस्कृतिलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। पहिले सीमित पारिवारिक र सामाजिक दायरामा मनाइने तीज आज सार्वजनिक उत्सवको स्वरूपमा समेत विस्तार भएको छ। गीत, नृत्य, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सामूहिक भेटघाटले महिलालाई आफ्ना अनुभव, भावना र सामाजिक विषयमा अभिव्यक्त हुने अवसर पनि दिएको छ। तर आधुनिकतासँगै तीजको मौलिकता हराउन नदिन यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सन्देशलाई उत्सवको बाहिरी प्रदर्शनभन्दा माथि राख्न आवश्यक देखिन्छ।
तीजको वास्तविक शिक्षा : इच्छा होइन, संकल्प महत्वपूर्ण माता पार्वतीको कथामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष उनको तपस्या मात्र होइन, संकल्पप्रतिको निरन्तरता हो। यही कारण तीजलाई इच्छापूर्ति माग्ने पर्वभन्दा पनि आफूभित्रको दृढता जागृत गर्ने पर्वका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। शिवको आराधनाले शान्ति, वैराग्य र चेतनाको स्मरण गराउँछ भने पार्वतीको साधनाले शक्ति, धैर्य र संकल्पको प्रतीक प्रस्तुत गर्छ। यस अर्थमा शिव–शक्ति आराधना जीवनमा शान्ति र शक्ति, भावना र विवेक तथा सम्बन्ध र आत्मसम्मानबीच सन्तुलन खोज्ने दर्शन पनि हो। बदलिँदो समाजमा तीजको नयाँ सन्देश आज महिलाको भूमिका घरपरिवारमा मात्र सीमित छैन। शिक्षा, व्यवसाय, प्रशासन, राजनीति, विज्ञान, प्रविधि र सामाजिक नेतृत्वमा महिलाको सहभागिता तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा तीजलाई पनि केवल परम्परागत व्रतको रूपमा नभई नारीको आत्मसम्मान, सामाजिक एकता, मानसिक दृढता र सकारात्मक जीवनदृष्टिको पर्वका रूपमा पुनःव्याख्या गर्न सकिन्छ। तीजको आध्यात्मिक पक्षले भन्छ—आफ्नो मनलाई अनुशासित गरौँ। सामाजिक पक्षले भन्छ—एकअर्काको दुःख–सुखमा साथ दिऔँ। शिव–शक्ति दर्शनले भन्छ—जीवनमा सन्तुलन कायम गरौँ। पार्वतीको तपस्याले भन्छ—सही लक्ष्यका लागि संकल्प र धैर्य आवश्यक छ। यसैले हरितालिका तीज केवल महिलाले व्रत बस्ने एउटा धार्मिक दिन होइन; यो नारी शक्ति, आत्मसंयम, प्रेम, दाम्पत्य चेतना, सामाजिक एकता र शिव–शक्तिको आध्यात्मिक दर्शनलाई जीवनसँग जोड्ने मौलिक नेपाली सांस्कृतिक पर्व हो। तीजको वास्तविक सुन्दरता रातो पहिरनमा मात्र होइन, मनको पवित्रता, व्यवहारको शुद्धता, सम्बन्धमा सम्मान र जीवनप्रतिको सकारात्मक संकल्पमा छ। लेखक : ज्योतिषी भवेश भट्टराई ज्योतिषीय तथा सनातन संस्कृति अध्येता
